De taalterm van deze week, mondegreen, is niet echt een pietje-precies. Hij doet wel zijn best hoor, maar toch heeft hij het altijd nét bij het verkeerde eind. Aan zijn goede bedoelingen ligt dat niet: als je hem vertelt hoe het wel zit, dan is hij vaak blij verrast.
Definitie
Een mondegreen is een fenomeen in de spreektaal waarbij de luisteraar een aantal woorden niet goed verstaat en vervangt door een alternatief dat ook toepasselijk lijkt.
Met andere woorden: bij een mondegreen denk je iets anders te horen dan wat er gezegd is, maar dat “anders” voelt toch logisch en juist. De woorden die je denkt te horen zijn dan bijna homofoon aan de echte tekst. Dit gebeurt geregeld bij songteksten als de zangstem niet helemaal goed te verstaan is, maar het kan ook gewoon in een gesprek voorkomen.
In het Nederlands noemen we dit effect bij songteksten ook wel mama appelsap.
Voorbeelden
Het moet inmiddels zo’n 30 jaar geleden zijn dat de volgende scènes zich afspeelden.
Ik was met iemand aan het luisteren naar het album Parade van Prince (uit 1986), en daarin zit een nummer dat Girls and Boys heet. In dat lied kon ik een stukje van de tekst niet goed verstaan. Het begon “They loved to kiss on…” maar daarna kwam ik er niet uit.
Mijn gespreksgenoot was een heuse Prince-fanaat en zij luisterde het stukje meerdere keren af, waarna het deskundige oordeel volgde. Wat Prince zong was “They loved to kiss on the steps of the sign”. Ze had ook een hele theorie erbij over hoe deze symboliek paste in de tekst van het lied en bij de filosofie van Prince.
Het was pas maanden later dat ik in een muziekwinkel een boek vond met de bladmuziek van datzelfde album, Parade. Natuurlijk zocht ik meteen Girls and Boys op en de songtekst in kwestie bleek te zijn: “They loved to kiss on the steps of Versailles”.
Zo’n vergissing, dát is dus een mondegreen.
Een voorbeeld uit het Nederlands zijn de openingsregel van het kerstlied Midden in de winternacht: “Midden in de winternacht ging de hemel open.” Een (waarschijnlijk jonge) luisteraar maakte daarvan: “Midden in de winternacht ging de HEMA open”.
Nog een Nederlands voorbeeld: sommige luisteraars horen in het lied Zwart wit van Frank Boeijen de tekst “Denk niet zwart-wit, maar in de kleur van je haar” in plaats van “… maar in de kleur van je hart”.
Etymologie
Dit is zo’n zeldzame taalterm waarvan we precies weten wie hem wanneer en waarom gelanceerd heeft.
In 1954 schreef de Schotse auteur Sylvia White een artikel in Harper’s Magazine. Daarin vertelde ze over een 17e-eeuwse Schotse ballade waarvan ze jarenlang de tekst verkeerd had begrepen.
De echte tekst gaat zo:
Ye Highlands and ye Lowlands, Oh, where hae ye been? They hae slain the Earl of O’ Moray, And laid him on the green.
Wat White al die jaren abusievelijk had gehoord was een heel andere slotregel: “And Lady Mondegreen”. Heel logisch: een Earl en een Lady, dat gaat prima samen.
In haar artikel stelt Sylvia White voor om zo’n geval van miscommunicatie een “mondegreen” te noemen – and the rest is history…
Weetje
De mondegreen is verwant aan een andere taalterm die we al eerder door de Taaleidoscoop hebben bekeken: eggcorn. Het verschil is dat de verkeerd verstane woorden bij een mondegreen een duidelijk andere betekenis hebben, terwijl bij een eggcorn de betekenis (min of meer) behouden blijft, alleen met een andere woorden.
Een andere verwante term is malapropisme. Daarbij gaat juist niet om verspreking, en niet een “verluistering”. En dan ook nog om een verspreking met komisch effect door de verkeerd-chique woordkeuze.
Bonus-weetje
Een heel enkele keer wordt een mondegreen expres in het leven geroepen. Toen ik jong was vierden we mijn verjaardag (in de zomer) vaak samen met mijn vriendjes en familie in de Dominicaanse Republiek, als we daar op bezoek waren.
Zij wilden graag het Hollandse “Lang zal ze leven” voor me zingen, maar met name de kinderen hadden daar moetie mee. Mijn oom heeft toen heel slim verzonnen dat ze “Lanza celebra” konden zingen. Dat slaat nergens op, maar lanzais een Spaans woord (lans) en celebra ook (viert, van het werkwoord celebrar, vieren). Met name dat laatste woord was natuurlijk heel toepasselijk voor een verjaardagsfeestje, dus deze mondegreen ging erin als zoeke koek. De taart ook, trouwens.