Een hele grote oorkonde

De kans is groot dat je het per­son­age in het plaat­je hier­naast direct herkent. In de ver­halen over Robin Hood is hij de gez­woren vijand van de hoofd­per­soon, en deze Dis­ney-ver­sie van Prince John (met de onver­getelijke stem van Peter Usti­nov) is een klassiek­er. De prins in de film is de incom­pe­tente, machts­beluste, iet­wat hys­ter­ische regent van Enge­land tij­dens de afwezigheid van zijn broer, Kon­ing Richard I, die op kruis­tocht is. John is geen sym­pa­thiek figu­ur dus, en toch is hij de held van dit taalver­haal.

Kleine broertjes hebben het soms moeilijk...
Kleine broert­jes hebben het soms moeil­ijk...

Nou ja… zijn his­torische evenknie dan, die na het over­li­j­den van zijn broer in 1199 de troon over­nam als Kon­ing John. De goede man zal vast zijn kwaliteit­en hebben gehad, maar his­tori­ci zijn het erover eens dat zijn kon­ingschap weinig suc­cesvol was en zijn karak­ter alles­be­halve nobel. Zo ver zat Dis­ney er dus niet naast. Toch heeft hij min­i­maal één ding gedaan wat hem voor alti­jd een plaats in de geschiedenis­boeken heeft bezorgd. En daarover gaat deze col­umn.

Lees verder Een hele grote oorkonde

Aambeeld

De Taalei­doscoop van vorige week was eigen­lijk bedoeld als inlei­d­ing voor een ander ver­haal. Om verder te kun­nen vertellen, moet ik eerst even vast­stellen dat je metaforen ook kunt gebruiken in beeld­taal. Teken anno 2012 in Ned­er­land een car­toon van een slan­gen­lichaam met het hoofd van een bepaalde geblondeerde frac­tievoorzit­ter, en iedereen weet wat je bedoelt.

(Spot)prenten zijn sowieso een rijke bron van beeld­metaforen, en dat is al heel lang zo. Het voor­beeld waar het ver­volg van dit taalver­haal over gaat is meer dan 200 jaar oud, en dateert van de tijd van de Franse Rev­o­lu­tie. Dit is hem.

Wat doen deze man­nen?

Ik kreeg hem te zien van een mij goed bek­ende mid­del­bareschool­ganger, die hem moest beo­orde­len voor een proe­fw­erk geschiede­nis. De drie heren zijn een edel­man, een priester en een boer, en op het aam­beeld ligt een boek: een nieuwe grondwet. Maar, voor­dat je bij de hamvraag komt, eerst een geschiedenislesje.

Lees verder Aam­beeld

Snap je ’m?

Het gebruik van metaforen is niet zon­der risico’s. Een metafoor of beeld­spraak is dan ook een kun­st­stuk­je van taal­ge­bruik. In het kort komt het erop neer dat je zegt wat je wilt zeggen door niet te zeggen wat je wilt zeggen.

Een voor­beeld. Je kunt over een col­le­ga zeggen dat hij “een echt werk­paard” is. Daarmee bedoel je niet dat de per­soon in kwest­ie een vier­voetig, een­ho­e­vig zoogdi­er is van het soort equ­us cabal­lus. Nee, je pakt bepaalde eigen­schap­pen van dat dier (kracht, trouw en doorzettingsver­mo­gen bijvoor­beeld) en plakt die via de metafoor op je col­le­ga.

Sticks and stones...

Maar degene die de metafoor ont­vangt, moet wel snap­pen welke eigen­schap­pen je wilt over­bren­gen en waar ze voor staan. Anders werkt de metafoor niet.

Nog een voor­beeld. Jaren gele­den las ik met medestu­den­ten deze zin, nota bene als voor­beeld van een metafoor: The chair­man plowed through the meet­ing. Wij begrepen alle­maal de beeld­spraak als vol­gt: het was een zware ver­gader­ing die de voorzit­ter slechts met moeite tot een goed einde bracht. Maar ver­vol­gens bleek uit de begelei­dende tekst dat de beoogde metafoor juist was: de voorzit­ter ging voor­varend te werk en raas­de door de ver­gader­ing heen. Heel iets anders!

Lees verder Snap je ’m?

Bok

Al langer had ik het idee om eens iets te schri­jven over het woord capri­olen. Dat is er zo een waar­van de herkomst niet meteen duidelijk is en waar je een leuke ety­molo­gie achter ver­moedt. En dat klopt.

Voor de volledigheid: als iemand capri­olen maakt, dan haalt hij (in de woor­den van Van Dale) “rare streken” uit. Gekkigheid. Bokken­spron­gen. En wat blijkt? Die asso­ci­atie met een man­net­jes­geit (bok) komt niet zomaar uit de lucht vallen. Want het woord capri­ool stamt af van het Ital­i­aanse capri­o­lo, wat reebok betekent. Een Ned­er­landse capri­ool was dan ook eerst gewoon een sprong in de lucht, nog voor­dat het “gekkigheid” ging beteke­nen.

Capriool!
Capri­ool!

Dat capri­o­lo voert op zijn beurt terug op het Lati­jnse capre­o­lus (wilde geit) en is ver­want aan het Ital­i­aanse capro (geit). En daarmee ben je al een stap dichter bij een woord dat het Ned­er­lands uit het Frans heeft overgenomen: caprice. Of, weer in het Ital­i­aans, capric­cio. Een caprice is een gril, een bevlieg­ing; en een capric­cio is een muziek­stuk dat zon­der vast schema, gril­lig gecom­poneerd is.

Maar daarmee ben je er nog niet, want het is de moeite waard om nog een zijstap­je te mak­en. In dit ver­haal is namelijk ook nog plaats voor een ander bokken­wo­ord: cabri­o­let.

Lees verder Bok

Miauw

Er zijn ter­men uit de exacte weten­schap die een eigen lev­en gaan lei­den. Die zich losweken uit hun oor­spronke­lijke con­text en in gepop­u­lariseerde vorm verder­gaan. Zo zijn er op het gemid­delde ver­jaardags­feestje niet veel mensen die je de fijne kneep­jes kun­nen uit­leggen van Ein­steins spe­ciale rel­a­tiviteit­s­the­o­rie. Maar op datzelfde feestje kent zowat iedereen de vergelijk­ing E=mc2.

En zo kom ik bij een kat. Die van Schrödinger. Je hebt miss­chien al wel eens van hem geho­ord. Als je online een beet­je rond­snuffelt (hon­den­metafoor, sor­ry) ont­dek je al snel dat dit beestje niet voor de poes is. Tal­loze plaat­jes, car­toons en film­p­jes zijn er. Muziek en boeken, ook. En hij heeft gefig­ureerd in tv-series van West Wing tot House M.D., van CSI tot Numb3rs.

Lees verder Miauw