Taalterm: Contraniem

De taal­term van deze week, con­traniem, zit een beet­je in de con­tramine. Eerst zegt hij: het zit zo. Dan doet hij een salto en zegt: nee, het zit pre­cies ander­som. En dan wordt het: ik weet het niet zek­er meer, maak ik ben het sowieso niet met mezelf eens. Welles-nietes, welles-nietes, het con­traniem komt er nooit uit…

Definitie

Een con­traniem is een woord dat twee betekenis­sen kan hebben die tegengesteld zijn aan elkaar.

Je kunt hier­voor ook de ter­men con­tron­iem, auto-antoniem of janus­wo­ord tegenkomen.

Overi­gens zijn deze taal­ter­men in het Ned­er­lands nog niet echt gang­baar (in tegen­stelling tot in het Engels). Dit artikel is een poging om het bestaan van con­traniemen wat meer onder de aan­dacht te brengen.

Voorbeelden

• Meestal heeft het woord lauw een negatieve bijk­lank (denk aan “De voorstelling werd lauw ont­van­gen”). Maar in de jon­gerentaal kan lauw ook juist “cool” of “top” betekenen.
• Op dezelfde manier kan wreed onder tieners “steen­goed” of “geweldig” beteke­nen, ter­wi­jl het meestal een negatief geladen woord is (denk aan “Mijn opa was een wrede man”).

In het Engels wordt er al langer naar con­traniemen ges­nuffeld, dus daar zijn wat meer voor­beelden te vinden.

• Sanc­tion kan zow­el “goed­keuren” als “bestraf­fen” beteke­nen. 
  (The board has sanc­tioned the new reg­u­la­tions / The mean teacher will be sanctioned.)
• Fast kan zow­el “vast”, “onbe­weeglijk” beteke­nen als “snel”, “in beweg­ing”. 
  (The scared child held fast to her ted­dy bear / This car is very fast.)
• Draw the cur­tains kan zow­el “de gordi­j­nen open­doen” als “de gordi­j­nen sluiten” beteke­nen.
  (En zelfs, voor fans van Amelia Bedelia, “de gordi­j­nen tekenen”!)

Etymologie

Dit woord is een afgelei­de van een taal­term waar we al eerder naar keken: antoniem. Dat is een woord dat het tegengestelde betekent van een andere term. (Zwart is het antoniem van wit.)

Je zag antoniem al even voor­bijkomen als bestand­deel van auto-antoniem – oftewel, een woord dat het tegen­overgestelde kan zijn van zichzelf. Een andere manier om een tegen­stelling aan te geven is met het pre­fix con­tra-, en ziedaar: con­traniem of con­tron­iem.

Er wordt pas sinds de vroege jaren 1960 serieus gespro­ken over con­traniemen, en er zijn meerdere woor­den in omloop voor het­zelfde fenomeen. Dat zag je al onder het kop­je “Defin­i­tie”, maar de Engel­stal­ige Wikipedia-pag­i­na noemt bijvoor­beeld ook nog antagonym, enan­tio­drome, enan­tionym, self-antonym en antil­o­gy.

Weetje

Een con­traniem is iets anders dan het gebruik van ironie or sar­casme om de duid­ing van een woord om te draaien.

Als je zegt, “Die idiote brief was weer zo’n bril­jante actie van Kevin!”, dan betekent bril­jant juist “oliedom” of “belache­lijk” – maar dat is een inci­den­tele sti­jl­figu­ur en daarmee is het woord bril­jant nog geen antoniem.