Scherp gezien van die dwaas!

Op de mid­del­bare school leer je van alles over taal en schri­jven en hoe het moet en hoe het niet moet. Niet lang na je ein­dex­a­m­en ben je het meeste al weer ver­geten. Zo herin­ner ik me iets vaags dat met ene tante Bet­je te mak­en had.

Wat me ook nog bijs­taat, is een betoog over pleonas­men en tau­tolo­gieën. Het is jam­mer dat het in de les meestal bij die twee bli­jft, want ze horen eigen­lijk bij een trio. Alleen kri­jg je niet vaak te horen over het derde ban­dlid, de oxy­moron.

Er zijn niet veel woor­den die in het Ned­er­lands en in het Engels het­zelfde geschreven wor­den en ook nog eens pre­cies het­zelfde beteke­nen. Oxy­moron is er zo een, en miss­chien is het wel het aller­mooiste. Het is niet een woord dat je elke dag tegenkomt, maar de beteke­nis is dan ook navenant bijzonder.

Pleonasme en tautologie

Eerst even de bek­ende leden van de band: pleonasme en tau­tolo­gie. Er zal je ongetwi­jfeld verteld zijn dat je die alle­bei op veilige afs­tand moet houden. Bei­de zijn sti­jl­fig­uren met een herken­bare vorm. Maar ze kun­nen ook gezien wor­den als sti­jlfouten, dus je moet er voorzichtig mee omgaan, zek­er in zake­lijke tek­sten. Toch kun­nen ze stilis­tisch goed van pas komen en veel dichters bedi­enen zich er dan ook van. Pleonasme en tau­tolo­gie hebben alle­bei te mak­en met een teveel aan informatie.

Bij een pleonasme wor­den twee of meer woor­den gecom­bi­neerd, ter­wi­jl de beteke­nis van een van die woor­den al in een ander woord besloten ligt. Zo is een her­tog een adel­lijke titel; een adel­lijke her­tog is daarom een pleonasme. Net als:

• een grote reus
• een nieuwe innovatie
• een dood lijk

Ook hele uit­drukkin­gen of zin­nen kun­nen pleonas­tisch zijn. Zo zegt men vaak: Kunt u dat nog een keer her­halen? ter­wi­jl Kunt u dat nog een keer zeggen? of Kunt u dat her­halen? pri­ma zou volstaan.

Bij een tau­tolo­gie wordt ook dezelfde infor­matie twee keer gegeven. Nu niet omdat het al in een begrips­de­fin­i­tie zit besloten, maar let­ter­lijk omdat het twee keer gezegd wordt. Bijvoorbeeld:

• Hij was tri­est en bedroefd.
• Dit is een onfat­soen­lijke, onoor­bare manier van zak­en­doen.

Het is niet alti­jd duidelijk of iets een tau­tolo­gie is, omdat betekenis­sen kun­nen over­lap­pen. Wat vind je van Na haar pen­sioner­ing trok ze zich terug in een sober, een­voudig lev­en? Tau­tolo­gie, of niet?

Oxymoron

Dan kun­nen we nu het dri­etal com­pleet maken.

Een oxy­moron is in zekere zin pre­cies het tegen­overgestelde van een pleonasme. Het is een sti­jlvorm waar­bij twee begrip­pen samengevoegd wor­den die elka­ar eigen­lijk per defin­i­tie uit­sluiten. Je kunt hier ein­de­loos veel voor­beelden van verzinnen:

• een vrouwelijke oom
• een onder­gronds openluchttheater
• een twee-eiige Siamese tweel­ing (door­denkert­je)
• een reuzen­pyg­mee

… en meer van dat soort amu­sante onzin.

Toch bestaat zo’n sti­jl­figu­ur niet voor niets – het samen­voe­gen van tegengestelden heeft retorisch iets heel aantrekke­lijks. Denk aan com­bi­naties als:

• vecht­en voor vrede (de VN)
• True Illu­sions (een cosmeticamerk)
• oud­ere jon­gere (Van Kooten en De Bie)
• plus ça change, plus c’est la même chose
• the future isn’t what it used to be

Een woord als bit­ter­zoet is zelfs in zijn een­t­je een oxymoron!

Sukkel

Als je dit soort taal­spel­let­jes maar een dwaze hob­by vin­dt, en in oxy­moron het Engelse woord moron (sukkel, debiel) meent te herken­nen, dan heb je hele­maal gelijk. Oxy­moron komt van het Griekse oxu­mor­on, dat weer een samen­stelling is van oxus (scherp) en moros (dwaas).

Een oxy­moron is dus tegelijk­er­ti­jd scherp(zinnig) én dwaas – wat inher­ent tegen­stri­jdig is. Het woord oxy­moron is dus zelf ook een oxy­moron! Zo’n woord dat een voor­beeld is van zijn eigen beteke­nis, noem je trouwens een autoniem.

Maar als je ze ety­molo­gie vol­gt is een oxy+moron dus in essen­tie een “dwaze bew­er­ing”. Gelukkig gaan daarin soms de mooiste wijshe­den schuil – of is dat ook weer een oxy­moron die zichzelf tegen­spreekt? Oeps, een pleonasme. Dan maar snel ophouden en stoppen.