Scherp gezien van die dwaas!

Op de middelbare school leer je van alles over taal en schrijven en hoe het moet en hoe het niet moet. Niet lang na je eindexamen ben je het meeste al weer vergeten. Zo herinner ik me iets vaags dat met ene tante Betje te maken had.

Wat me ook nog bijstaat, is een betoog over pleonasmen en tautologieën. Het is jammer dat het in de les meestal bij die twee blijft, want ze horen eigenlijk bij een trio. Alleen krijg je niet vaak te horen over het derde bandlid, de oxymoron.

Er zijn niet veel woorden die in het Nederlands en in het Engels hetzelfde geschreven worden en ook nog eens precies hetzelfde betekenen. Oxymoron is er zo een, en misschien is het wel het allermooiste. Het is niet een woord dat je elke dag tegenkomt, maar de betekenis is dan ook navenant bijzonder.

Pleonasme en tautologie

Eerst even de bekende leden van de band: pleonasme en tautologie. Er zal je ongetwijfeld verteld zijn dat je die allebei op veilige afstand moet houden. Beide zijn stijlfiguren met een herkenbare vorm, en je moet er inderdaad voorzichtig mee omgaan, zeker in zakelijke teksten. Maar ze kunnen van pas komen en veel dichters bedienen zich er ook van. Ze hebben allebei te maken met een teveel aan informatie.

Bij een pleonasme worden twee of meer woorden gecombineerd, terwijl de betekenis van een van die woorden al in een ander woord besloten ligt. Zo is een hertog een adellijke titel; een adellijke hertog is daarom een pleonasme. Net als:

  • een grote reus
  • een nieuwe innovatie
  • een dood lijk

Ook hele uitdrukkingen of zinnen kunnen pleonastisch zijn. Zo zegt men vaak: Kunt u dat nog een keer herhalen? terwijl Kunt u dat nog een keer zeggen? of Kunt u dat herhalen? prima zou volstaan.

Bij een tautologie wordt ook dezelfde informatie twee keer gegeven. Nu niet omdat het al in een begripsdefinitie zit besloten, maar letterlijk omdat het twee keer gezegd wordt. Bijvoorbeeld:

  • Hij was triest en bedroefd.
  • Dit is een onfatsoenlijke, onoorbare manier van zakendoen.

Het is niet altijd duidelijk of iets een tautologie is, omdat betekenissen kunnen overlappen. Wat vind je van Na haar pensionering trok ze zich terug in een sober, eenvoudig leven? Tautologie, of niet?

Oxymoron

Dan kunnen we nu het drietal compleet maken.

Een oxymoron is in zekere zin precies het tegenovergestelde van een pleonasme. Het is een stijlvorm waarbij twee begrippen samengevoegd worden die elkaar eigenlijk per definitie uitsluiten. Je kunt hier eindeloos veel voorbeelden van verzinnen:

  • een vrouwelijke oom
  • een ondergronds openluchttheater
  • een twee-eiige Siamese tweeling (doordenkertje)
  • een reuzenpygmee

… en meer van dat soort amusante onzin.

Toch bestaat zo’n stijlfiguur niet voor niets – het samenvoegen van tegengestelden heeft retorisch iets heel aantrekkelijks. Denk aan combinaties als:

  • vechten voor vrede (de VN)
  • True Illusions (een cosmeticamerk)
  • oudere jongere (Van Kooten en De Bie)
  • plus ça change, plus c’est la même chose
  • the future isn’t what it used to be

Een woord als bitterzoet is zelfs in zijn eentje een oxymoron!

Sukkel

Als je dit soort taalspelletjes maar een dwaze hobby vindt, en in oxymoron het Engelse woord moron (sukkel, debiel) meent te herkennen, dan heb je helemaal gelijk. Oxymoron komt van het Griekse oxumoron, dat weer een samenstelling is van oxus (scherp) en moros (dwaas).

Een oxymoron is dus tegelijkertijd scherp(zinnig) én dwaas – wat inherent tegenstrijdig is. Het woord oxymoron is dus zelf ook een oxymoron! Zo’n woord dat een voorbeeld is van zijn eigen betekenis, noem je trouwens een autoniem.

Maar als je ze etymologie volgt is een oxy+moron dus in essentie een “dwaze bewering”. Gelukkig gaan daarin soms de mooiste wijsheden schuil – of is dat ook weer een oxymoron die zichzelf tegenspreekt? Oeps, een pleonasme. Dan maar snel ophouden en stoppen.

Wat vind jij?