Op 12 oktober van het jaar 1492 moet Cristoforo Colombo, ook bekend als Cristoffel Columbus, een zucht van verlichting geslaakt hebben. Hij zag namelijk eindelijk land, en daar was hij voor gekomen. Maar er was meer aan de hand. Hem was net een behoorlijke portie serendipity ten deel gevallen, alleen wist de goede man niet wat dat was. Dat kon ook niet, want dat woord werd pas meer dan 250 jaar later uitgevonden, op het continent waar hij net vandaan was gekomen.
Serendipity. In het Nederlands heet dat volgens Van Dale serendipiteit. Het woordenboek legt het uit als de “gave om door toevalligheden en intelligentie iets te ontdekken waar men niet naar op zoek was”. Maar deze “gave” is niet het hele verhaal. Serendipity kan inderdaad een talent of vermogen zijn, maar ook iets wat soms gewoon gebeurt, een fenomeen: het ontdekken van iets waarnaar je niet op zoek bent.
Sri Lanka
Wie zo’n gave in ieder geval hadden, waren drie jonge prinsen in een oud oosters koninkrijk, gelegen op de plaats van het huidige Sri Lanka. Bij hun spelletjes en avonturen ontdekten ze voortdurend bij toeval allerlei handige of leuke dingen. En hoe heette dat koninkrijk? Precies: Serendip, de Arabische naam voor Ceylon.
Het is de vraag of de prinsen ooit echt bestaan hebben, maar hun belevenissen zijn in ieder geval opgeschreven in een sprookje met de titel The Three Princes of Serendip. De Engelse achttiende-eeuwse schrijver Horace Walpole las het verhaal en verzon zelf het woord én het begrip serendipity. Zelfs de precieze geboorteplaats en het geboortejaar van het woord zijn bekend: het werd voor het eerst opgetekend in een brief uit 1754 van Walpole aan een van zijn vrienden, de diplomaat Horace Mann:
This discovery indeed is almost of that kind which I call Serendipity, a very expressive word, which as I have nothing better to tell you, I shall endeavor to explain to you: you will understand it better by the derivation than by the definition. I once read a silly fairy tale, called ‘The Three Princes of Serendip’: as their highnesses travelled, they were always making discoveries, by accidents and sagacity, of things they were not in quest of.
Inmiddels is de familie Serendip in het Engels uitgebreid met een bijvoeglijk naamwoord en een bijwoord: serendipitous en serendipitously. (Laten we hopen dat ze daar in het Nederlands niet “serendipiteus” of “serendipitistisch” van maken.)
Mislukte lijm en een antibioticum
Toen de knappe koppen van het Amerikaanse bedrijf 3M in de jaren tachtig op zoek waren naar een supersterke lijmsoort, ontdekten ze per ongeluk een lijm die juist heel makkelijk losliet, maar wel plakkerig bleef. Iemand kreeg een geniaal idee en bedacht de felgele Post-It briefjes (“geeltjes”) die je nu overal op koelkasten, monitors en deuren geplakt ziet.
Nog een voorbeeld, een klassieker. De Schotse bacterioloog Alexander Fleming ging in 1928 op vakantie. Onderzoek doen naar de bacterie staphylococcus is natuurlijk heel interessant, maar een mens wil ook wel eens op pad. In zijn lab liet hij een paar vieze schalen staan, waarin hij deze bacterie aan het kweken was. Toen hij terugkwam, zag hij dat er op de schalen schimmel was gegroeid, en dus deed hij ze in een sopje. Hij vergat echter één schaal en al snel viel hem iets op: daar waar de schimmel gegroeid was, was de bacterie weg. Zonder de helpende hand van serendipity had hij penicilline misschien nooit ontdekt.
Globe
En zo kan het dus dat Columbus, terwijl hij toch echt op zoek was naar een nieuwe route naar de Oost, per ongeluk de West ontdekte. Een mooi voorbeeld van een fenomeen waar, dankzij drie jonge prinsen en een Engelse schrijver, al ruim 250 jaar een schitterend woord voor bestaat. Alleen sneu voor Columbus dat ze het continent dat hij ontdekte niet naar hem vernoemd hebben, maar naar een andere Italiaanse ontdekkingsreiziger: Amerigo Vespucci.
Wie ook een beetje pech had, was Martin Benhaim. Deze Duitse zeevaarder en geograaf vervaardigde in 1492 een prachtige aardglobe die nu bekendstaat als de Erdapfel (aardappel). Dit is hem, in het Germanisches Nationalmuseum in Nuremberg.
De Erdapfel is voor zover we weten de oudste bewaard gebleven aardglobe ter wereld. Maar let op! Hij is gemaakt in 1492, dus voordat Columbus terugkwam van zijn historische reis naar Amerika. En op deze globe ontbreken de beide Amerikaanse continenten dan ook helemaal. Kijk maar naar deze close-up.
Rechts zie je Europa, links Azië. Daartussen zit één grote oceaan. De timing van Benhaim was dus wel erg ongelukkig: het jaar waarin hij zijn globe maakte was precies hetzelfde jaar waarin de ontdekking werd gedaan dat daar een fenomenale fout in zat. Géén serendipity dus!