Toevallig

Op 12 okto­ber van het jaar 1492 moet Cristo­foro Colom­bo, ook bek­end als Cristof­fel Colum­bus, een zucht van ver­licht­ing ges­laakt hebben. Hij zag namelijk ein­delijk land, en daar was hij voor gekomen. Maar er was meer aan de hand. Hem was net een behoor­lijke por­tie serendip­i­ty ten deel ge­vallen, alleen wist de goede man niet wat dat was. Dat kon ook niet, want dat woord werd pas meer dan 250 jaar lat­er uit­gevon­den, op het con­ti­nent waar hij net van­daan was gekomen.

Serendip­i­ty. In het Ned­er­lands heet dat vol­gens Van Dale serendip­iteit. Het woor­den­boek legt het uit als de “gave om door toe­val­lighe­den en intel­li­gen­tie iets te ont­dekken waar men niet naar op zoek was”. Maar deze “gave” is niet het hele ver­haal. Serendip­i­ty kan inder­daad een tal­ent of ver­mo­gen zijn, maar ook iets wat soms gewoon gebeurt, een fenomeen: het ont­dekken van iets waar­naar je niet op zoek bent.

Sri Lanka

Wie zo’n gave in ieder geval had­den, waren drie jonge prin­sen in een oud oost­ers koninkrijk, gele­gen op de plaats van het huidi­ge Sri Lan­ka. Bij hun spel­let­jes en avon­turen ont­dek­ten ze voort­durend bij toe­val aller­lei hand­i­ge of leuke din­gen. En hoe heette dat koninkrijk? Pre­cies: Serendip, de Ara­bis­che naam voor Ceylon.

De drie prin­sen van Serendip

Het is de vraag of de prin­sen ooit echt bestaan hebben, maar hun belevenis­sen zijn in ieder geval opgeschreven in een sprook­je met de titel The Three Princes of Serendip. De Engelse acht­tiende-eeuwse schri­jver Horace Wal­pole las het ver­haal en ver­zon zelf het woord én het begrip serendip­i­ty. Zelfs de pre­cieze geboorteplaats en het geboorte­jaar van het woord zijn bek­end: het werd voor het eerst opgetek­end in een brief uit 1754 van Wal­pole aan een van zijn vrien­den, de diplo­maat Horace Mann:

This dis­cov­ery indeed is almost of that kind which I call Serendip­i­ty, a very expres­sive word, which as I have noth­ing bet­ter to tell you, I shall endeav­or to explain to you: you will under­stand it bet­ter by the deriva­tion than by the def­i­n­i­tion. I once read a sil­ly fairy tale, called ‘The Three Princes of Serendip’: as their high­ness­es trav­elled, they were always mak­ing dis­cov­er­ies, by acci­dents and sagac­i­ty, of things they were not in quest of.

Inmid­dels is de fam­i­lie Serendip in het Engels uit­ge­breid met een bijvoeglijk naam­wo­ord en een bij­wo­ord: serendip­i­tous en serendip­i­tous­ly. (Lat­en we hopen dat ze daar in het Ned­er­lands niet “serendip­i­teus” of “serendipi­tis­tisch” van maken.)

Mislukte lijm en een antibioticum

Toen de knappe kop­pen van het Amerikaanse bedri­jf 3M in de jaren tachtig op zoek waren naar een super­sterke lijm­soort, ont­dek­ten ze per ongeluk een lijm die juist heel makke­lijk losli­et, maar wel plakkerig bleef. Iemand kreeg een geni­aal idee en bedacht de fel­gele Post-It brief­jes (“geelt­jes”) die je nu over­al op koelka­s­ten, mon­i­tors en deuren geplakt ziet.

Nog een voor­beeld, een klassiek­er. De Schotse bac­te­ri­oloog Alexan­der Flem­ing ging in 1928 op vakantie. Onder­zoek doen naar de bac­terie staphy­lo­coc­cus is natu­urlijk heel inter­es­sant, maar een mens wil ook wel eens op pad. In zijn lab liet hij een paar vieze schalen staan, waarin hij deze bac­terie aan het kweken was. Toen hij terugk­wam, zag hij dat er op de schalen schim­mel was gegroeid, en dus deed hij ze in een sop­je. Hij ver­gat echter één schaal en al snel viel hem iets op: daar waar de schim­mel ge­groeid was, was de bac­terie weg. Zon­der de helpende hand van serendip­i­ty had hij peni­cilline miss­chien nooit ontdekt.

Globe

En zo kan het dus dat Colum­bus, ter­wi­jl hij toch echt op zoek was naar een nieuwe route naar de Oost, per ongeluk de West ont­dek­te. Een mooi voor­beeld van een fenomeen waar, dankz­ij drie jonge prin­sen en een Engelse schri­jver, al ruim 250 jaar een schit­terend woord voor bestaat. Alleen sneu voor Colum­bus dat ze het con­ti­nent dat hij ont­dek­te niet naar hem ver­noemd hebben, maar naar een andere Ital­i­aanse ontdekkings­reiziger: Ameri­go Vespucci.

Wie ook een beet­je pech had, was Mar­tin Ben­haim. Deze Duitse zee­vaarder en geograaf ver­vaardigde in 1492 een prachtige aard­globe die nu bek­end­staat als de Erdapfel (aar­dap­pel). Dit is hem, in het  Ger­man­is­ches National­mu­se­um in Nuremberg.

Ben­haims Erdapfel

De Erdapfel is voor zover we weten de oud­ste bewaard gebleven aard­globe ter wereld. Maar let op! Hij is gemaakt in 1492, dus voor­dat Colum­bus terugk­wam van zijn his­torische reis naar Ameri­ka. En op deze globe ont­breken de bei­de Amerikaanse con­ti­nen­ten dan ook hele­maal. Kijk maar naar deze close-up.

Waar is Amerika?

Rechts zie je Europa, links Azië. Daar­tussen zit één grote oceaan. De tim­ing van Ben­haim was dus wel erg ongelukkig: het jaar waarin hij zijn globe maak­te was pre­cies het­zelfde jaar waarin de ont­dekking werd gedaan dat daar een fenom­e­nale fout in zat. Géén serendip­i­ty dus!

SaveSave

Abonneer
Laat het weten als er
guest
0 Comments
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties