De taalterm van deze week, lemma, staat graag vooraan. Maar hij is zeker geen einzelgänger: hij heeft vele collega’s die samen met hem mensen de weg wijzen. Het lemma is dus heel behulpzaam, maar hij is er wel erg trots op dat hij zijn eigen stekkie heeft.
Definitie
Een lemma is een woord aan het begin van een artikel in een woordenboek of encyclopedie. Meestal zijn de lemma’s in een naslagwerk alfabetisch geordend.
In plaats van lemma kun je ook de termen titelwoord of trefwoord tegenkomen.
Bij uitbreiding wordt vaak ook het hele artikel dat bij een trefwoord hoort als “lemma” aangeduid.
Veel lemma’s vermelden in de tekst van hun artikel ook verwante woorden, die soms geen eigen titelwoord krijgen. Zo heeft in de Dikke Van Dale het woord brandweerauto geen eigen lemma; je kunt het vinden onder het trefwoord auto.
Voorbeelden
Hier zie je een kiekje uit de Dikke Van Dale, met daarin alle lemma’s vetgedrukt aan het begin van hun artikel. In de rechterkolom vind je het lemma voor lemma!
Etymologie
Dit is een woord van Griekse oorsprong. De oudste betekenis is die van “wiskundige hulpstelling”, maar vanaf het midden van de 19e eeuw is ook de betekenis “trefwoord in een naslagwerk” opgetekend.
- lemma (iets wat genomen wordt, iets wat gegeven is), van lambanein (nemen)
Weetje
In een woordenboek vind je in een lemma de betekenis(sen) van het trefwoord, maar vaak ook aanvullende informatie. Denk bijvoorbeeld aan de meervoudsvorm of verkleinvorm, de uitspraak, de vervoegingen van een werkwoord, de etymologie en de manier van afbreken aan het eind van een tekstregel.
Bonus-weetje:
Een lemma is niet hetzelfde als een lexeem. Een lemma kan wel een lexeem zijn, maar dat hoeft niet. Kijk snel in deze Taalterm van de week voor meer informatie.