Hoe is het mogelijk dat we ooit de betekenis ergens van kunnen weten, als het onmogelijk is te vragen naar de betekenis van het woord betekenis? Ga maar na. Je kunt niet vragen naar de betekenis van betekenis, want je moet die betekenis kennen om de vraag te kunnen stellen. Lastig.
Het oplossen van het raadsel der betekenis is kennelijk niet zo eenvoudig, want er is een hele wetenschap aan gewijd: de semantiek. En betekenis is dan ook een heel glibberig begrip. De betekenis waarnaar gevraagd wordt in Wat betekenen je kinderen voor jou? is een totaal andere dan die waarnaar gevraagd wordt in Wat betekent deze belastingherziening voor kleine ondernemers?, en dat is weer een andere dan de betekenis die bedoeld wordt in Wat betekent het woord “semasiologie”?
Woorden en zinnen
Waar het in dit verhaal om draait, is de betekenis van woorden en eventueel zinnen. Er zijn meer mensen hierin geïnteresseerd, want er is een deel van de semantiek dat zich uitsluitend hiermee bezighoudt – en dat is de semasiologie. Maar je hoeft geen semasioloog te zijn om iemand te verrassen met de mededeling dat elk woord minimaal twee betekenissen heeft. Deze bestaan niet naast elkaar maar boven (of onder) elkaar.
Deze twee soorten betekenis heten denotatie en connotatie.
Het verschil tussen de denotatie en de connotatie van een woord zie je direct aan de woorden snel en gezwind. Als je blijft steken in het gangbare idee van betekenis, dan zijn deze woorden onderling uitwisselbaar. Ze betekenen hetzelfde. Hun denotatie (de abstracte, cognitieve betekenis) is identiek. Maar toch zal niemand deze woorden per ongeluk verwarren en zeggen, “Kelly, daar komt een auto aan, kom gezwind weer de stoep op!” De connotatie van deze woorden (hun gevoelswaarde of emotionele betekenis) is volkomen verschillend. Snel smaakt neutraal en gezwind heeft een nogal ouderwetse smaak. Verwante woorden zoals vlug, hard, rap en vlot voelen stuk voor stuk weer anders aan.
Betekenisverandering
Taal is een levend en ademend beest, en de betekenis van woorden kan verschuiven. Vaak verandert de denotatie minder snel dan de connotatie. Je ziet dat heel mooi bij werkwoorden die van onregelmatig in regelmatig veranderen. Nu zeggen de meeste mensen: Het waaide gisteren hard, maar niet al te lang geleden was dat: Het woei gisteren hard. Die verleden tijd, woei, is niet van betekenis veranderd, maar hij is met de tijd wel steeds ouderwetser gaan klinken.
Een mooi voorbeeld van een term waarvan zowel de denotatie als de connotatie zijn veranderd, is geen woord maar een combinatie van cijfers: 06. In de tijd dat voor het eerst betaaltelefoonnummers werden ingevoerd, kreeg het getal 06 al snel de betekenis seksnummer, met bijbehorende bijsmaak (ook al waren er andersoortige 06-nummers). Theo van Gogh maakte in 1994 zelfs een speelfilm over telefoonseks, met de toen veelzeggende titel 06.
Maar inmiddels is alles anders. Nu zijn de sekslijnen 0900-nummers geworden en zijn 06-nummers bestemd voor keurige mobiele telefoons. Wat ruim twintig jaar geleden ondenkbaar was, gebeurt nu om de haverklap: een man of vrouw zegt tegen een kennis of collega, “Bel me straks maar op mijn 06.”