Blog

Dus ik zeg, je kúnt het, zeg ik.

Je zit thuis een film te kijken en denkt ineens: ik heb trek in een snack. Op naar de keuken, waar een inspectie van de koel- en andere kastjes niets oplevert. Zucht. Terug naar de bank. Tien minuten later denk je koppig: maar ik wil iets lekkers! Dus weer naar de keuken, en alle deurtjes opnieuw openmaken om te zien of daarachter spontaan een zak chips of een bak chocolade-ijs gematerialiseerd is. Herkenbaar?

Ik moest aan zo’n scenario denken toen ik las over een recent onderzoek in de Journal of Personality and Social Psychology. Daarin stellen Ethan Kross en collega’s vast dat mensen die gestrest zijn of ergens over piekeren er baat bij hebben om zichzelf in gedachten in de tweede of derde persoon aan te spreken, in plaats van in de ik-vorm.

“We can do it”…? YOU can do it!

Een voorbeeld. Piet heeft morgen een sollicitatiegesprek en is daar best nerveus voor. Hij zegt tegen zichzelf: “Ik kan het. Ik heb me goed voorbereid, en ik ben gewoon heel geschikt. Die baan is echt iets voor mij!” Vergelijk dat met Jan, die morgen voor diezelfde functie een gesprek heeft. Ook Jan is zenuwachtig en praat op zichzelf in: “Je kunt het. Je hebt je goed voorbereid, en je bent gewoon heel geschikt. Die baan is echt iets voor jou!” Voel je het verschil? Volgens Kross heeft Jan meer baat bij zijn zelf-peptalk dan Piet, omdat Jan een soort innerlijke coach of vriend oproept.

Het is maar een kleine talige aanpassing – van ik naar jij. Maar die kleine overstap ontsluit een groot en relevant verschil: het onderscheid tussen de ik en de ander.

(meer…)
Waarom is dit land zo… paprika?

Als je een zoekopdracht intikt bij Google, zijn de kleine robotjes achter de schermen zo vriendelijk om alvast wat suggesties te doen voor de vervolgtekst. Autocomplete, heet dat. Onlangs zag ik online deze kaart van de Verenigde Staten, met de woorden die voor elke deelstaat als eerste auto-verschijnen als je zoekt op de vraag “why is [naam staat] so…”. Een leuk idee dat veelal netjes de geldende stereotypen bevestigt.

Autocomplete: langzaam of snel?

Ik besloot, via dezelfde methode, een kleine rondgang te doen langs een paar heel verschillende landen, in het Nederlands en het Engels.

Wie zoekt op “waarom is Nederland zo…” krijgt als suggesties: rijk, duur, saai, klein en dichtbevolkt. Geen slechte typering. Zoek je op “why is Holland so…” dan vult Google aan: rich, flat, liberal. En terwijl het toch echt hetzelfde land is, zijn de resultaten weer anders voor “why are the Netherlands so…”: tall, rich, good at football, liberal, densely populated. Over één ding kunnen we het kennelijk eens zijn: we zijn hier in Nederland een rijk volkje.

(meer…)
De ene steen is de andere niet

Er klonk deze week gejubel in de burelen van de European Space Agency. Tien jaar na haar lancering had de ruimtesonde Rosetta, zoals gepland, na bijna drie jaar radiostilte contact opgenomen met de aarde – wat het begin inluidde van de laatste etappe van haar reis naar de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko. Rosetta gaat in de ruimte deze grote klomp steen en ijs bestuderen in de hoop meer te leren over het ontstaan van ons zonnestelsel.

Taalminnende lieden zullen misschien niet direct jubelen, maar kunnen een glimlach zeker niet onderdrukken, want die naam – Rosetta – is geen toeval. Er was namelijk een andere klomp steen, hier op aarde, en daaruit is meer dan 2000 jaar geleden de naamgever van deze ruimtesonde gehouwen: de Steen van Rosetta.

De Steen van Rosetta op zijn huidige verblijfplaats

(meer…)
Foutje bedankt!

Het spijt me, maar ik kaap je even mee op een reisje langs oude herinneringen, recent wetenschappelijk onderzoek en een bijtende hond. Klaar? Daar gaan we!

Dit verhaal begint terwijl ik al grasduinend in oude computerbestanden een filmpje tegenkwam van twee broers. Deze broers, die verder geheel anoniem zullen blijven, zijn nu 11 en 15, en waren ten tijde van de opname 3 en 7. De korte versie:

Stoepkrijt of splijtzwam?

Grote broer en een schoolvriendinnetje zijn een schild aan het maken van karton, versierd met krijt. Grote broer komt trots het voltooide schild aan vader laten zien. Vader, die in dit verhaal geheel geen blaam treft, merkt op dat alleen de achterkant van het schild versierd is. Schoolvriendinnetje begint direct ook de voorkant te versieren. Grote broer schreeuwt het uit van ontzetting, want dat was natuurlijk niet de bedoeling!

Kleine broer krijgt nu door dat kennelijk ook de voorkant van het schild bekrijt kan worden. Terwijl grote broer het “foute” krijt snikkend wegveegt, begint kleine broer nietsvermoedend aan een verse laag krijtversieringen. Grote broer ontvlamt en verkoopt zijn kleine broer een mep. Kleine broer druipt luid huilend af naar vaders troostende armen. Vader zegt dat grote broer excuses moet maken, want kleine broer bedoelde het echt niet zo. Dus grote broer zegt terloops, “Sorry, broertje…”

En dan nu de klapper. Toen de beide broers dit filmpje acht jaar later (afgelopen weekend dus) terugzagen, moesten ze allereerst hartelijk lachen. Maar de reactie van grote broer op de ontknoping was veelzeggend: “Nou zeg, die sorry, daar meende ik echt helemaal niks van!”

(meer…)
Toen noord nog heel gewoon zuid was

Het lijkt zo simpel. Als je de weg kwijt bent, pak je je smartphone, opent de kompas-app en kijkt waar het N’etje heen draait. Dat is het noorden en klaar is Kees Kompas.

Maar nee, zo simpel is het toch ook weer niet. Want als jij je herkent in dit scenario ben je niet alleen jonger dan pakweg 20 – het zal je dan ook een worst wezen waar het noorden is. Jij gaat gewoon naar je navigatie-app en vraagt vriendelijk om terug naar huis geleid te worden. En of dat noord-, oost-, west- of zuidwaarts is, who cares?

Noord of zuid?

Ah, de nostalgie. Een echt kompas, met zo’n wiebelend naaldje dat een rode en witte (of staalkleurige) kant heeft. En dat je moet draaien om het rode naaldje bij de N van noord te brengen. Het klinkt zo heerlijk predigitaal, toen noord nog noord was en zuid zuid, en je een magneetje in een ronde platte doos nodig had om het verschil te zien.

En toch – ik verval in herhaling – is ook dat niet zo simpel als het klinkt. Want je staat er niet bij stil, maar… noord is helemaal niet noord, en zuid ook niet zuid. Enige uitleg is op zijn plaats.

(meer…)
Lekker gezellig

In elke taal heb je van die woorden en uitdrukkingen die lastig te vertalen zijn. Vaak is dat omdat in de andere taal het hele idee dat het woord verwoordt er niet is, of niet met dezelfde nuance of gevoelswaarde. Daarom kun je ook in het Nederlands een fingerspitzengefühl hebben over het je-ne-sais-quoi dat een dolce far niente onderscheidt van een stiff upper lip.

Dit woord is lekker én gezellig!

Maar het omgekeerde is ook het geval. Je kunt ook lijstjes maken van woorden die in je eigen taal nog niet gangbaar zijn en ook geen evenknie hebben – en die dus wel eens handig van pas zouden kunnen komen. Precies dat heeft de website Mental Floss gedaan, met een leuke lijst van 38 woorden zonder Engelse tegenhanger.

Je vindt geen Nederlandse woorden op de lijst, maar wel bijvoorbeeld het Noorse woord voor (brood)beleg, pålegg (zie je de gelijkenis?), en het Jiddische schlemiel, ons wel bekend. En natuurlijk hebben ze onze oude vriend l’esprit de l’escalier niet vergeten. In dezelfde geest zwemt in de Taaleidoscoop-kweekvijver “estreneren” rond, naar het Spaanse estrenar, dat betekent: voor het eerst gebruiken of dragen.

(meer…)
Tweede Doosdag

Het is vandaag Tweede Kerstdag. Een officiële feestdag, maar geen kerstdag in de religieuze kalender – want daar is dit de dag van Sint-Stefanus, en dát vieren we vandaag niet. Tweede Kerstdag is dus gewoon een handige benaming voor een seculiere feestdag die min of meer toevallig valt na de “eerste” kerstdag.

Hoewel, hoe toevallig is dat? Nederland is bij lange na niet het enige land met een extra kerstdag. Dit is in veel Europese landen een vrije dag, heel vaak ook met een naam die equivalent is aan “de tweede kerstdag”. Maar in veel landen (zoals Oostenrijk, de Tsjechische Republiek, Ierland en Polen) wordt vandaag wel degelijk Sint-Stefanusdag gevierd.

Aalmoezendoos?

Een geval apart vormen de meeste landen van het Britse Gemenebest, het Verenigd Koninkrijk voorop. Daar wordt 26 december gevierd als Boxing Day. Een wat merkwaardige naam, want wie gaat nu op de dag na Kerstmis voor zijn lol een robbertje boksen? Good will towards all, en dan een uppercut erachteraan?

Nee, natuurlijk niet… De box in Boxing Day is een heuse doos. Geen “Blije Doos” voor het kinneke Jezus, maar een soort kerstpakket. Hoewel de herkomst van de term niet met zekerheid is vast te stellen, heeft het waarschijnlijk wel iets te maken met het geven van geschenken aan ondergeschikten.

(meer…)
De otofoto die je wist dat zou komen

December is een maand van traditie en controverse. Het begint met Sinterklaas (en de eeuwige vraag: kan Zwarte Piet nou wel of niet door de beugel?). Aan het eind komen Kerstmis (hoe verdelen we die dagen nou weer tussen de verschillende families, feesten en borrels?) en oud en nieuw (moeten we echt zoveel geld aan vuurwerk uitgeven terwijl er ook mensen zijn die niet eens hun medicijnen kunnen betalen?).

En ergens daartussenin piepen er nog twee taaltradities met bijbehorende controverse tussendoor: het Groot Dictee der Nederlandse Taal en de verkiezing van het Woord van het Jaar. Het Groot Dictee is gisteren uitgezonden, maar daar maak ik geen woorden meer aan vuil; dat heb ik al in een van de eerste Taaleidoscopen gedaan.

A dog’s gotta do what a dog’s gotta do

Nee, dan het Woord van het Jaar. Ook daar heb ik al eens eerder over geschreven, maar dit jaarlijks terugkerende So You Think You Wanna Be Holland’s Next Top Word-spektakel verdient wel enige verse aandacht. Dit jaar vindt Van Dale dat selfie het Woord van 2013 is (een selfie is een zelfportret dat je maakt met de camera van je mobiel of tablet). Het alternatief dat Kees van Kooten gisteren voorstelde, het palindroom “otofoto”, vind ik als Nederlands Woord van het Jaar al een stuk leuker.

Ik ben er geen fan van om zo’n Woord van het Jaar door een verkiezing te laten bepalen, zoals Van Dale doet. Jan Gemiddeld is immers geen deskundige. Vraag de vox populi wie de grootste Nederlander aller tijden is, en je krijgt Pim Fortuyn op nummer 1. Tel uit je verlies.
(meer…)