Blog

Koreaanse calorieën in Groningen

Toen deze week de jongste Noord-Koreaanse kernproef in het nieuws kwam, moest ik direct denken aan Groningen en aan een Mars-reep. Dat zijn twee zijstappen, ja, maar niet zo groot als je denkt.

We weten überhaupt dat Noord-Korea een ondergrondse kernbom tot ontploffing heeft gebracht omdat die explosie een schokgolf teweegbracht die in andere landen te meten was. Net als bij een aardbeving. Ziedaar zijstap één: ook in Groningen is het een en ander te doen over aardbevingen die (indirect) door de mens veroorzaakt worden.

Fokke en Sukke op 13 maart 2013

De Groninger bevingen zijn wel een tandje minder heftig. Dat kun je afmeten aan hun omvang op “de schaal van Richter” – maar is dat wel zo? De media noemen bij aardbevingen vaak volautomatisch een magnitude op de schaal die vernoemd is naar de Amerikaanse seismoloog Charles Francis Richter (1900−1985). Het is bijna alsof die Richter-schaal de enige en onvermijdelijke aardbevingsschaal is. Niets is minder waar.

(meer…)
De Koning en het dubbeltje

Het nieuws van de week is toch zeker de aankondiging van een troonswisseling in het Koninkrijk der Nederlanden. Wat mij het meest opvalt aan alle berichtgeving hierover is hoe prominent de factor taal is in het hele verhaal.

De regalia der Nederlanden

De nieuwe koning kiest een naam – niet Willem IV maar Willem-Alexander. Dat is niet triviaal, dat betekent iets. Vroeger was de keuze van een nieuwe koningsnaam bij de troonsbestijging heel gebruikelijk. De Engelse koning George VI, de vader van de huidige Britse monarch, heette eigenlijk Albert, koosnaam Bertie. En in Vaticaanstad is het nog steeds de norm dat de kardinaal die paus wordt bij zijn benoeming een nieuwe naam aanneemt.

Onze Máxima wordt niet Prinses, maar Koningin. Ook dat betekent iets. En het zegt, in bredere zin, veel over de rol van sekse in de historie van het koningschap, dat door overerving wordt verkregen. Een Koning-monarch kan een Koningin naast zich hebben, maar een Koningin-monarch verdraagt niet meer dan een Prins aan haar zijde. Zo blijft duidelijk hoe de erfelijke lijn loopt.

(meer…)
Wat ging er om in de omgangsvorm?

Er is al decennialang in het sociaal verkeer een beweging gaande naar meer informele omgangsvormen. De Taaleidoscoop zag al eerder dat er bijvoorbeeld nog maar weinig kleinkinderen zijn die vandaag de dag hun grootouders met “u” aanspreken – terwijl diezelfde grootouders een flinke draai om de oren hadden gekregen als zij hun opa en oma met “jij” hadden aangesproken.

Joep doei!

Een mooi voorbeeld van deze informalisering kwam onlangs tot mij via de telefoonverbinding. Ik werd gebeld door een vriendelijke jongeman die mij toesprak namens zijn werkgever, die toevallig dezelfde onderneming was die dit gesprek überhaupt mogelijk maakte: mijn telefoonprovider.

Heel beleefd vroeg hij me in net-niet-ABN of ik tevreden was over de dienstverlening en of ik misschien ook nog geïnteresseerd was in de producten X, Y en Z. Het antwoord op de eerste vraag was ja, het antwoord op de tweede nee. Zonder verder aan te dringen nam mijn jonge vriend vervolgens afscheid, en sloot toen het gesprek af met een spontaan “Doei meneer!”…

(meer…)
De ene dag is de andere niet

Wat betekent het woord dag? Het antwoord lijkt voor de hand te liggen: dag is het tegenovergestelde van nacht. Als het dag is, is het buiten licht; en als het buiten donker is, dan is het geen dag. Maar ja, daarmee ben je er nog niet.

Middernachtszon: is het dag of nacht…?

Want er zijn plaatsen op deze aarde, als je maar dicht genoeg bij de polen komt, waar het soms héél lang niet donker wordt – maar is zo’n lange pooldag werkelijk één dag? Je moet toch ooit gaan slapen.

Een ander antwoord is dan om te zeggen dat een dag een etmaal is, een periode van 24 uur. Tel 365,25 van die dagen bij elkaar op en je hebt een jaar (afrondingsverschillen daargelaten). Tel vier van die extra kwart-dagen bij elkaar op en je hebt elke vier jaar een schrikkeldag. Hoe dan ook, of het nu licht of donker is: een dag is een dag is een dag van 24 uur.

(meer…)
Verweggistan

Je staat er niet elke dag bij stil, maar jij en ik kijken naar de wereld met een blik die tot voor kort voorbehouden was aan… nou ja, de goden. Voor ons is de aanblik van een globe de normaalste zaak van de wereld; in elk klaslokaal staat er wel een – dat hoop je tenminste.

Dat aanzicht, de hele wereldbol in één oogopslag, is een schouwspel dat voor de meesten in de geschiedenis van de mensheid ondenkbaar was – als ze al wisten dat de aarde überhaupt bolvormig was. (We hebben daar al eens eerder door de Taaleidoscoop naar gekeken.)

Nee, voor een overweldigende meerderheid van onze voorvaderen hield de landkaart op een gegeven moment op, en wat daarna kwam… Al in de antieke oudheid werd er gespeculeerd dat er ergens ten zuiden van de bekende wereld een mysterieus nieuw continent moest zijn, een terra australis incognita.

Wacht even, zeg je nu, “australis”? Maar er ligt werkelijk ten zuiden van de Euraziatische wieg van onze beschaving een ander continent: Australië! Is dat toeval, die overeenkomst in naam?

(meer…)
Zebra

Je komt niet voor je lol in een ziekenhuis, maar ook daar kom je de meest interessante taalcuriosa tegen. Een tijdje geleden hoorde ik op de intensive care een bezorgd familielid zijn zorg uiten over wat er mis zou kunnen zijn met de patiënt – waarop de arts stellig beweerde, “Aha, ik voel een zebra aankomen!”

Normaal zou ik hier niets van gesnapt hebben, maar toevallig had ik een paar weken eerder dit taaljuweeltje ontdekt. Onder artsen (zeker in de Verenigde Staten) is zebra een gangbare term voor een zeer zeldzame, maar meestal onterechte diagnose.

Een deerstalker

Hoe, vraag je je nu af, komt een Afrikaans eenhoevig savannedier terecht in het vocabulaire van onze heelmeesters? Dat is inderdaad nogal een raadsel, en het zal je misschien niet helemaal verbazen dat we nu te rade moeten gaan bij Sherlock Holmes. Niet dat hij het antwoord weet, nee, hij is het antwoord!

(meer…)
Trappengeest

Ken je dat? Je bent in een gesprek, iemand zegt iets heel stelligs, en pas uren later of de dag erna bedenk je ineens: oh nee, ik had dát moeten antwoorden! Te laat… Geloof het of niet, daar is een term voor.

Ik kwam hem tegen op de aanbevelenswaardige podcast van George Hrab. Daar woedde enkele weken geleden een feuilletonzoektocht naar de oorsprong van deze prachtige uitdrukking: l’esprit de l’escalier (de geest van de trap).

Denis Diderot

Bij mijn weten kent hij geen Nederlandse evenknie, maar het Duits heeft wel het woord Treppenwitz, dat grofweg hetzelfde betekent. De oorsprong van l’esprit de l’escalier is terug te voeren op de Franse schrijver en filosoof Denis Diderot (1713−1784). Die schreef tussen 1773 en 1777 een boekje over zijn filosofie van het theater, met als titel Paradoxe sur le comédien. Het boek is een dialoog waarin de Eerste Spreker de mening van Diderot verwoordt en de Tweede Spreker de lezer of de oningewijde vertegenwoordigt.

(meer…)
Digitale stofwisseling

Het is alweer een tijdje geleden dat ik in deze podcast een fascinerend gesprek hoorde over het internet. Ik ben geen techneut en ik kan het niet allemaal navertellen, maar het ging over de aard van informatienetwerken en hoe robuust die wel of niet zijn, en waarom.

Een van de sprekers floepte er in dat gesprek terloops een zinnetje uit dat ik meteen heb opgeschreven en dat sindsdien op een Post-It aan mijn monitor hangt, als herinnering om er nog even op door te filosoferen.

The Internet has no metabolism because there is no friction in the system.

Het hele idee dat een digitaal systeem een metabolisme zou kunnen hebben was nog nooit in me opgekomen, dus dit zette me meteen aan het denken. Over de vertakkingen van deze notie in IT-termen laat ik me niet uit, daar ben ik veel te veel alfa voor. Maar toch riep deze stelling allerlei vragen op. Wat is een metabolisme eigenlijk? Heb je daar inderdaad frictie voor nodig? Wat betekent de afwezigheid van frictie voor zo’n systeem?

“It’s alive! It’s alive!”

Een duik in Wikipedia leerde me dat een metabolisme een serie chemische reacties is in een organisme, waarmee het leven van dat organisme in stand gehouden wordt. Maar hoe dan? Het Nederlandse synoniem stofwisseling geeft dat heel beeldend weer: er wordt iets met stoffen gewisseld.

(meer…)