Toen noord nog heel gewoon zuid was

Het lijkt zo sim­pel. Als je de weg kwi­jt bent, pak je je smart­phone, opent de kom­pas-app en kijkt waar het N’etje heen draait. Dat is het noor­den en klaar is Kees Kom­pas.

Maar nee, zo sim­pel is het toch ook weer niet. Want als jij je herkent in dit sce­nario ben je niet alleen jonger dan pak­weg 20 – het zal je dan ook een worst wezen waar het noor­den is. Jij gaat gewoon naar je nav­i­gatie-app en vraagt vrien­delijk om terug naar huis geleid te wor­den. En of dat noord-, oost-, west- of zuid­waarts is, who cares?

Kompas
Noord of zuid?

Ah, de nos­tal­gie. Een echt kom­pas, met zo’n wiebe­lend naald­je dat een rode en witte (of staalk­leurige) kant heeft. En dat je moet draaien om het rode naald­je bij de N van noord te bren­gen. Het klinkt zo heer­lijk predig­i­taal, toen noord nog noord was en zuid zuid, en je een mag­neet­je in een ronde plat­te doos nodig had om het ver­schil te zien.

En toch – ik ver­val in her­hal­ing – is ook dat niet zo sim­pel als het klinkt. Want je staat er niet bij stil, maar… noord is hele­maal niet noord, en zuid ook niet zuid. Enige uit­leg is op zijn plaats.

Onze pla­neet is een iets geplette bol die in ongeveer 24 uur om zijn as draait. De pun­ten op de bol waar die as het opper­vlak raakt noe­men we de noord­pool (bij ons in de buurt) en de zuid­pool (dichter bij Aus­tral­ië). Maar pla­neet Aarde heeft ook een mag­netisch veld; het lijkt een beet­je alsof er in die bol een grote mag­neet ver­stopt zit, die – zoals alle mag­neten – een noord­pool en een zuid­pool heeft. Die mag­netis­che polen zit­ten in de buurt van de geografis­che noord- en zuid­pool, maar ze vallen niet pre­cies samen. (Voor de fijn­proev­ers: de locatie van de mag­netis­che polen veran­dert ook nog eens van jaar tot jaar. De noord­pool zit meestal rond de 85 graden noorder­breedte en woont nu ergens tussen Cana­da en Rus­land; de zuid­pool zit rond de 65 graden zuider­breedte en woont nu net ten noor­den van Antarc­ti­ca en ten zuiden van Aus­tral­ië.)

En dan nu de klap­per. Bij de geografis­che noord­pool zit de mag­netis­che zuid­pool en bij de geografis­che zuid­pool zit de mag­netis­che noord­pool. Laat dat even bezinken, en houd in gedacht­en dat als je twee mag­neten hebt, de bei­de noord­polen en zuid­polen elka­ar afs­toten, en een noord- en zuid­pool elka­ar juist aantrekken.

Het betekent dat als je op een land­kaart kijkt en de richt­ing “noord” vol­gt, je ook bij de noord­pool uitkomt. En het betekent dat als je een kom­pas pakt en loopt in de richt­ing die de “noord”-naald aangeeft, je uitein­delijk bij de mag­netis­che zuid­pool uitkomt. (Voor de fijn­proev­ers: ergens tussen Cana­da en Rus­land dus.)

Weer anders gezegd: de rode noord-naald van een kom­pas wijst niet naar de noord­pool, hij is de noord­pool. Van die mag­neet. En hij wijst naar de zuid­pool. Van de aarde. Die weer zit in de buurt van de geografis­che noord­pool van de aarde. Hele­maal offi­cieel zou je die noord-naald ook een noord­zoek­ende naald moeten noe­men.

Om het feest com­pleet te mak­en, kan het aard­mag­netisch veld zich ook nog eens omk­eren! Dat gebeurt elke 100.000 tot 1.000.000 jaar, en het is nu al 780.000 jaar niet meer voorgekomen. Maar áls het gebeurt (dat kost een paar duizend jaar), dan wijzen al die rode naald­jes dus naar het geografis­che zuiden. En dan is voor­taan het zuiden weer zuid en het noor­den weer noord. Het moet niet doller wor­den.

Wat vind jij?