Taalterm van de week: Palimpsest

De taal­term van deze week, palimpsest, is een beet­je nos­tal­gisch gestemd. Hij wil wel mee­gaan met zijn tijd, maar toch denkt hij vaak terug aan hoe het vroeger was. Soms heeft hij moeite met zich herin­neren hoe het toen ook alweer was, maar soms komt het van ver­loop van tijd alle­maal weer terug.

Definitie

Een palimpsest is een vel perka­ment of papyrus dat eerder gebruikt is en waar­van de oor­spronke­lijke tekst is afgekrabd, afge­wassen of op een andere manier onzicht­baar gemaakt, waar­na het vel opnieuw is gebruikt voor een andere tekst.

Palimpses­ten zijn meestal pagina’s uit een man­u­script zoals een rol of een codex. Beschri­jf­baar mate­ri­aal zoals perka­ment was duur om te mak­en, dus het was ver­lei­delijk om vellen te herge­bruiken als dat mogelijk was.

Als de nieuwe tekst op een palimpsest lat­er alsnog óók werd wegge­po­et­st en ver­van­gen door weer een nieuwe tekst, dan noem je zo’n doc­u­ment een dubbel­palimpsest.

Voorbeelden

  • Omdat papyrus een goed­kop­er mate­ri­aal is dat makke­lijk­er ver­van­gen kon wor­den, zijn palimpsest-papyri veel zeldza­mer van exem­plaren van perka­ment.
  • Om het opper­vlak van een palimpsest schoon te “wassen”, werd in de vroege mid­deleeuwen vaak melk of haverzeme­len gebruikt.
  • Bij zulke palimpses­ten werd de “oude” tekst (de ‘scrip­tio infe­ri­or’) vaak na ver­loop van tijd weer deels lees­baar, wat inter­es­sant is voor weten­schap­pelijk onder­zoek.
  • Lat­er in de mid­deleeuwen stapte men over op puim­steen­poed­er als schu­ur­mid­del; bij zo’n palimpsest is de orig­inele beschri­jv­ing meestal ver­loren gegaan.

Een voor­beeld van een palimpsest is de Archimedes Palimpsest, een codex van perka­ment waarin eerst een Byzan­ti­jns-Griekse kopie was geschreven van werken van de antieke wiskundi­ge Archimedes en andere klassieke bron­nen. Het orig­inele boek dateert uit de 6e eeuw, maar is in de 13e eeuw in een kloost­er gewist en over­schreven met een nieuwe, religieuze tekst.

Hier zie je twee pagina’s uit de codex, met bei­de tek­sten duidelijk zicht­baar.

De Archimedes Palimpsest (link)

Etymologie

Als taal­term heeft palimpsest in het Ned­er­lands zijn intrede gedaan in de vroege 20 eeuw, maar het woord cir­culeerde al langer in Europese tal­en, zek­er vanaf de 17e eeuw. Wij hebben het geleend van het Franse palimpses­te. De bron is Grieks:

  • palimpses­tos (van pal­im, “opnieuw” + pses­tos, “glad­wrijven”)

Weetje

De term palimpsest is ook in gebruik in de archi­tec­tu­ur en arche­olo­gie. Daar duidt het objecten of opper­vlak­ten aan die eerst gebruikt waren voor het ene doel, om lat­er in aangepaste vorm herge­bruikt te wor­den voor iets anders. Zo werd in het oude Egypte soms de naam van een voor­gaande farao van ste­nen mon­u­menten afge­beit­eld en ver­van­gen door de naam van de nieuwe farao.

Wat vind jij?