Taalterm: Boek

De taalterm van deze week, boek, is bepaald geen einzelgänger. Hij kan het prima alleen, hoor, en hij is ook op zijn best in een-op-een communicatie, maar eenzaam zal hij nooit zijn. Zijn familie vertakt zich eindeloos, met broers en zussen, neven en nichten en ooms en tantes in alle windstreken. Maar één ding hebben ze allemaal gemeen: ze hebben een hoop te vertellen.

Definitie

Het woord boek kan meerdere dingen betekenen:

• Een boek is een tekstueel werk van enige omvang waarin een verhaal of verhandeling is opgetekend. (Hier heb je het over het boek als inhoud.) 
  → Hoe groot “enige omvang” is, is lastig vast te stellen. Noem je een gedrukt pamflet of verslag van 5000 woorden al een “boek”? Waarschijnlijk niet. Maar vanaf een bladzijde of 50 is de term boek al snel op zijn plaats. Toch hoef je het bij deze betekenis niet eens over fysieke pagina’s te hebben: een audioboek of e-boek is óók een boek!
• Een boek kan ook een deel zijn van een grotere tekst: een indeling die ligt boven het niveau van het hoofdstuk. (Hier heb je het over het boek als onderdeel van de inhoud.)
• Een boek is daarnaast een verzameling vellen, vaak in gebonden vorm, waarop zo’n verhaal of verhandeling is opgeschreven, eventueel met illustraties. (Hier heb je het over het boek als voorwerp.) 
  → Zo’n gebonden boek is vandaag de dag de standaard, maar heet strikt genomen een codex, want een boek kan ook een boekrol zijn – maar in het dagelijks taalgebruik noemen we dat gewoon een “boek”.

Voorbeelden

• Het bestverkochte boek van 2019 in Nederland was ‘De zeven zussen’ van Lucinda Riley.
• De roman ‘Middlemarch’ van George Eliot bestaat uit acht boeken, die elk in meerdere hoofdstukken zijn opgedeeld.
• Een huis zonder boeken is ontzield.

Etymologie

De herkomst van het woord boek is niet helemaal duidelijk. 

Lange tijd was de consensus dat het Oudnederlandse buoke (net als het Oudhoogduitse buoch en het Oudengelse boc) afstamde van het Protogermaanse woord bokiz, dat “beukenboom” betekende. (Tot op de dag van vandaag zijn de Duitse woorden voor boek en beuk respectievelijk Buch en Buche.) Het idee is dan dat er vroeger op berkenhouten tabletten in runenschrift teksten werden gekerfd, of misschien op de bast van de boom zelf.

Inmiddels hebben onderzoekers ook een andere verklaring gevonden. Boek zou verwant zijn aan het Oudindische bhagaḥ (bezit, toedeler). In het Oudgermaans zou de betekenis veranderd zijn in “lot” of “wat toebedeeld is”. Gaandeweg zou het woord dan betrekking hebben gekregen op opgeschreven runentekens, die als het ware “tot hun lot bestemd” waren in hun opgeschreven vorm. En daarvandaan kun je dan de stap maken naar de betekenis “boek”.

We zullen waarschijnlijk nooit helemaal zeker weten wat de voorgeschiedenis is van het woord boek, maar dat het een héél oud woord is, dat staat wel vast!

Weetje

Als je nog een keer kijkt naar de drie betekenissen van boek hierboven, dan zie je dat die elkaar op interessante manieren kunnen kruisen of overlappen. Een paar voorbeelden:

• De driedelige gedrukte Dikke Van Dale bestaat uit meerdere “boeken” (objecten) – die hier officieel boekbanden heten – maar is het toch maar één boek, met één titel.
• Je zag al dat een roman als Middelmarch op inhoudsniveau uit meerdere boeken (delen) bestaat, maar het is toch ook maar één boek op de plank.
• Als je vier verschillende versie van De zeven zussen naast elkaar hebt – de hardcover, de paperback, het e-boek en het audioboek, bijvoorbeeld – dat is dat inhoudelijk nog steeds maar één boek, zij het in verschillende verschijningsvormen.
• Er zijn ook twijfelgevallen. Leg op tafel het Russische origineel van Anna Karenina en daarnaast de Nederlandse vertaling. Dat zijn twee voorwerpen, twee boeken. Toch is het maar één verhaal, één boek. Maar dan weer wel in twee verschillende talen – dus toch twee boeken? En zo ja… Anna Karenina is al honderden keren vertaald, dus wat betekent dat dan: is de fameuze roman van Tolstoj honderden boeken?

Je ziet het al… het begrip boek is zó rijk en ook zo belangrijk voor ons begrip van talige communicatie, dat je er, eh… boeken vol over zou kunnen schrijven!