Taalterm van de week: Rol

De taal­term van deze week, rol, ziet graag dat alles op rol­let­jes gaat. Hij heeft het niet zo op bladeren, dat kost hem te veel moeite. Nee, veel liev­er kiest hij zijn start­punt en dan is het door- en door­gaan.

Definitie

Een rol of boekrol is een lang­w­er­pig stuk papyrus, perka­ment of papi­er waarop een doc­u­ment geschreven is (of kan wor­den), en dat men voor het gemak oprolt om het te bewaren.

Vaak is een rol aan bei­de uitein­den beves­tigd aan een aan stok waar je de rol omheen kunt winden. De rol is de voor­lop­er van de codex en was in de oud­heid de meest gang­bare vorm van een boek.

Voorbeelden

Dit is een repro­duc­tie van een Byzan­ti­jnse rol van het Bij­bel­boek Jozua:

Dit is een mid­deleeuws exem­plaar van het Hebreeuwse Bij­bel­boek Esther:

En dit is een frag­ment van een van de Dode Zee-rollen (rol 28a):

Ook in de fameuze bib­lio­theek van Alexan­drië waren alle boeken rollen.

Etymologie

Wij hebben deze term overgenomen van het Franse rôle, maar de bron ligt in het Lati­jn:

  • rotu­lus, (een rol papi­er), van rotu­la (klein wiel), van rota (wiel)

Weetje

Je zag bij de ety­molo­gie al de Lati­jnse term rotu­lus, maar rotu­lus is óók een taal­term. Het is een spe­ci­aal soort rol, waar­bij de geschreven tek­stregels par­al­lel lopen aan de stok waar de rol omheen ligt, in plaats van haaks daarop.

Dit is een voor­beeld van een rotu­lus, een frag­ment van rol 175 van de Dode Zee-rollen:

De tekst op een rotu­lus is dus niet opgedeeld in losse kolom­men die steeds naast elka­ar staan, maar is eigen­lijk één hele lange kolom tekst. Waar je een gewone rol van links naar rechts vasthoudt om het te lezen, moet je een rotu­lus juist van boven naar bene­den vasthouden en afrol­len.

Bonus-weet­je
Het Engelse woord voor een boekrol is scroll. En dat is ook meteen de herkomst van ons werk­wo­ord scrollen (op een web­site). Als je het goed bek­ijkt, leest een web­pag­i­na dus als een (dig­i­tale!) tek­strol – of, nog pre­ciez­er, een rotu­lus.

Wat vind jij?