Taalterm van de week: Samentrekking

De taal­term van deze week, samen­trekking, is een beet­je zuinig ingesteld. Het mot­to “geen cent teveel” is hem op het lijf geschreven. Daarom houdt hij de zak­en graag beknopt, dat is wel zo effi­ciënt.

Definitie

Een samen­trekking is een gram­mat­i­caal ver­schi­jnsel waar­bij een deel van de tekst wordt wegge­lat­en als er inhoudelijk over­lap is.

Voorbeelden

Het wegge­lat­en stuk van de tekst kan een woord­deel zijn, zoals hier:

  • We moeten de voor- en nade­len goed bek­ijken.
    (in plaats van “voorde­len en nade­len”)
  • Wie is ver­ant­wo­ordelijk voor het in- en uitschake­len van de air­co?
    (in plaats van “inschake­len en uitschake­len”)

Maar het kan ook gaan om een of meer hele woor­den, zoals hier:

  • Ik houd van zure en zoete appels.
    (in plaats van “zure appels en zoete appels”)
  • Wim verkoopt en Jen­ny verza­melt mod­erne kun­st.
    (in plaats van “verkoopt mod­erne kun­st”)
  • Wat zijn de juridis­che, finan­ciële en organ­isatorische gevol­gen?
    (in plaats van “juridis­che gevol­gen, finan­ciële gevol­gen en organ­isatorische gevol­gen”)

Etymologie

Deze taal­term is heel beschri­jvend: als je een deel van de tekst uit een zin weglaat, dan ontstaat er lege ruimte en moet je de rest van de zin “samen­trekken” om dat gat te dicht­en. De zin wordt dus kor­ter dan hij anders geweest zou zijn.

Weetje

Je mag niet alti­jd zomaar een woord weglat­en als het in een zin her­haald wordt. Je moet wel check­en of de beteke­nis iden­tiek is; alleen dan kun je een samen­trekking mak­en.

Als een samen­trekking de mist in gaat, noem je dat een zeug­ma. Zo kun je de zin­nen “Zij windt er geen doek­jes om” en “Zij windt hem om haar vinger” niet samen­trekken tot “Zij windt er geen doek­jes om en hem om haar vinger”.

Bonus-weet­je
Je kunt de taal­term samen­trekking ook tegenkomen in een iets andere con­text, namelijk seman­tisch in plaats van gram­mat­i­caal. Dit kri­jg je als je twee losse woor­den versmelt tot één nieuw woord dat bei­de betekenis­sen verenigt. Denk aan break­fast + lunch = brunch.

Maar het is fraaier om zulke woor­den bij hun andere naam te noe­men: porte-man­teaus.

Wat vind jij?