De taalterm van deze week, samentrekking, is een beetje zuinig ingesteld. Het motto “geen cent teveel” is hem op het lijf geschreven. Daarom houdt hij de zaken graag beknopt, dat is wel zo efficiënt.
Definitie
Een samentrekking is een grammaticaal verschijnsel waarbij een deel van de tekst wordt weggelaten als er inhoudelijk overlap is.
Voorbeelden
Het weggelaten stuk van de tekst kan een woorddeel zijn, zoals hier:
- We moeten de voor- en nadelen goed bekijken.
(in plaats van “voordelen en nadelen”) - Wie is verantwoordelijk voor het in- en uitschakelen van de airco?
(in plaats van “inschakelen en uitschakelen”)
Maar het kan ook gaan om een of meer hele woorden, zoals hier:
- Ik houd van zure en zoete appels.
(in plaats van “zure appels en zoete appels”) - Wim verkoopt en Jenny verzamelt moderne kunst.
(in plaats van “verkoopt moderne kunst”) - Wat zijn de juridische, financiële en organisatorische gevolgen?
(in plaats van “juridische gevolgen, financiële gevolgen en organisatorische gevolgen”)
Etymologie
Deze taalterm is heel beschrijvend: als je een deel van de tekst uit een zin weglaat, dan ontstaat er lege ruimte en moet je de rest van de zin “samentrekken” om dat gat te dichten. De zin wordt dus korter dan hij anders geweest zou zijn.
Weetje
Je mag niet altijd zomaar een woord weglaten als het in een zin herhaald wordt. Je moet wel checken of de betekenis identiek is; alleen dan kun je een samentrekking maken.
Als een samentrekking de mist in gaat, noem je dat een zeugma. Zo kun je de zinnen “Zij windt er geen doekjes om” en “Zij windt hem om haar vinger” niet samentrekken tot “Zij windt er geen doekjes om en hem om haar vinger”.
Bonus-weetje
Je kunt de taalterm samentrekking ook tegenkomen in een iets andere context, namelijk semantisch in plaats van grammaticaal. Dit krijg je als je twee losse woorden versmelt tot één nieuw woord dat beide betekenissen verenigt. Denk aan breakfast + lunch = brunch.
Maar het is fraaier om zulke woorden bij hun andere naam te noemen: porte-manteaus.
Geef een reactie