Taalterm van de week: Zeugma

De taal­term van deze week, zeug­ma, sni­jdt graag een bocht­je af. Waarom zou je de lange weg nemen, zegt hij, als je zelf de korte route kunt mak­en? Met een beet­je cre­atief knip- en plak­w­erk kom je een heel eind.

Definitie

Een zeug­ma is een sti­jl­figu­ur waar­bij één woord in een zin deel uit­maakt van twee ver­schil­lende woord­groepen én in die woord­groepen een ver­schil­lende func­tie heeft.

Het meer­voud van zeug­ma is zeugma’s of, wel zo chic, zeug­ma­ta.

Vaak wor­den zeug­ma­ta voor komisch effect gebruikt. Maar als een zeug­ma onbe­doeld optreedt (en de schri­jver of sprek­er het dus zelf zou cor­rigeren), kun je het ook zien als een sti­jl­fout.

Voorbeelden

Dit is het basis­mod­el:

  • Neem eerst de zin Jan slaat zich er wel doorheen. Hier is het werk­wo­ord slaan deel van de metaforische uit­drukking “zich ergens doorheen slaan” (zich uit de prob­le­men kun­nen red­den).
  • Neem dan de zin Jan slaat de hond. Hier heeft het werk­wo­ord slaan zijn gebruike­lijke beteke­nis van “tre­f­fen”, “een slag geven”.
  • Com­bi­neer dan bei­de zin­nen tot Jan slaat de hond en zich er wel doorheen. Dat is een voor­beeld van een zeug­ma.

Nog een paar voor­beelden:

  • Kel­ly strijkt de eer op en mij tegen de haren.
  • Hij sprong uit zijn vel en ik een gat in de lucht.
  • Fred stond voor het teamhoofd en op zijn strepen.

Etymologie

Deze taal­term dateert uit de 16e eeuw, maar de oer-beteke­nis is Grieks:

  • zeug­ma (een samen­gaan, een verbind­ing, een juk)

Weetje

Ver­schil­lende taalkundi­gen hanteren ver­schil­lende defin­i­ties van zeug­ma. Zo kan je ook een ruime defin­i­tie aan­houden waar­bij een zin als Zij aten aar­dap­pe­len en een speklap óók een (niet-prob­lema­tisch) zeug­ma bevat, omdat aten zow­el op aar­dap­pe­len als op speklap slaat.

Maar gebruike­lijk­er is om zo’n woord dat dubbel dienst doet alleen een zeug­ma te noe­men als de com­bi­natie van betekenis­sen wringt.

Wat vind jij?