Verstoppertje

Nou kijk, ik gebruik dus echt nooit stopwoordjes. Want het is dus zo, dat die echt helemaal overbodig zijn, weet je? Ik bedoel, je hebt van die mensen, weet je wel, die eigenlijk echt om de haverklap van die woordjes gebruiken, je weet wel, van die woordjes die niks toevoegen aan wat je zegt. Dus.

Afijn, je begrijpt denk ik wel wat ik dus bedoel. Ja? Ik bedoel, ik had het er gister nog met mijn zwager over, gewoon bij de lunch, en toen zei ik, ik zeg, oké, ik zeg weet je, die stopwoordjes hè, dat klopt eigenlijk voor geen meter. Die naam dus. Stop-woordjes. Ja?

STOP!!
STOP!!

Lees verder Verstoppertje

Monster

Dit verhaal eindigt met een pauw, maar het begint in het oude, mythologische Griekenland met een nimf. Daar waren er nogal wat van, en het gaat nu om de nimf Io, die behoorde tot de entourage van de godin Hera.

jupiter-io
Jupiter en Io (Corregio, c.1531)

Nu moet Io een mooi meisje geweest zijn, want niemand minder dan Hera’s echtgenoot Zeus – je weet wel, de oppergod – werd smoorverliefd op haar. Dat heb je, hè, met nimfen. Zeus had goede reden om te denken dat Hera achterdochtig zou zijn, want hij hield er nogal wat vriendinnetjes op na. Om te voorkomen dat Hera achter zijn avontuurtje met Io zou komen, vermomde hij zich als een wolk, zodat ze niet gezien konden worden. (Het heeft zo zijn voordelen om oppergod te zijn.)

Maar Hera was niet op haar achterhoofd gevallen, en dook snel die wolk in om te zien wat daar gebeurde. Zeus, die geen zin had in nog een ruzie, veranderde Io snel in een vaars (een jonge koe), en deed alsof er niets aan de hand was. Maar Hera wist wel beter, en om Zeus te pesten nam ze de vaars Io meteen aan, als geschenk. Dank je wel, Zeus. Hera bond Io vast aan een olijfboom en beval een van haar dienaren, een monster met de naam Argus (een reus met honderd ogen), om haar te bewaken.

Lees verder Monster

Wijnglas

Het rumoer rond de laatste twee, ingrijpende, herzieningen van de spelling van het Nederlands – in 1995 en 2005 – is inmiddels wel een beetje gaan liggen. Het doet niet echt pijn meer dat een pannenkoek een pannenkoek is en dat een kattebelletje en een kattenbelletje twee verschillende dingen zijn.

Een kattenbelletje
Een kattenbelletje

Er valt intussen nog best wat af te dingen op hoe “ingeburgerd” de nieuwe spellingsregels zijn, maar dat is iets voor een ander stukje. Hier gaat het over het feit dat veel meer termen dan vroeger nu aaneengeschreven worden, zonder streepjes of spaties. En dan wil ik specifiek kijken naar combinaties van een bijvoeglijk naamwoord of telwoord + zelfstandig naamwoord + zelfstandig naamwoord. Die schrijf je namelijk aan elkaar, als één woord.

Ik heb daar even aan moeten wennen. Een term als het Engelse long-term planning vind ik elegant en overzichtelijk: je ziet mooi hoe de drie componenten zich tot elkaar verhouden. Deel één zegt iets over deel twee, en die zijn met een streepje verbonden. Samen zeggen ze weer iets over deel drie, en daar staat een spatie tussen.

Ook in het Nederlands zou je “lange-termijn planning” kunnen schrijven, maar het is toch echt langetermijnplanning – één woord. Hetzelfde geldt voor eenpersoonsbed, tweetaktmotor en driegangendiner. Dat zijn woorden die vrij gangbaar zijn en door veel lezers probleemloos verorberd zullen worden. Maar geldt dat ook voor iets minder vaak gelezen termen als korteafstandsvlucht, hogeresolutiebeelden en rodewijnglas?

Lees verder Wijnglas

Verdrietje zonder vlees

Het zijn van die dingen waar je je waarschijnlijk niet druk over moet maken. Maar toch gaat er bij mij een alarmbelletje rinkelen telkens als ik iemand hoor zeggen: Daan is vegetarisch.

Nou ja, “druk maken” is een groot woord – maar het is een van mijn pet peeves: Daan is niet vegetarisch, zijn dieet is het! Aan Daan zit heus wel wat vlees, anders was het niet goed met hem gesteld…

Vegetariër?
Vegetariër?

(Overigens, verzin maar eens een fatsoenlijke vertaling voor pet peeve. Ik vind het een prachtige en nuttige term, maar de voorzet die Van Dale doet, “gekoesterd verdrietje”, kan echt niet door de beugel.)

Goed, mensen zijn dus niet vegetarisch, maar vegetariër. Nu zijn er vegetariërs die af en toe ook vis of gevogelte eten. Strikt genomen kunnen dit echter geen vegetariërs zijn, want aan een zalm of kip zit, net als aan Daan, vlees. Je hoeft niet ver te zoeken om uit deze impasse te komen: er zijn speciale woorden voor iemand die vlees mijdt maar toch vis (of gevogelte) eet.

Lees verder Verdrietje zonder vlees

Sunday star

Het is al weer ruim een maand geleden dat Neerlands trots in zwarte boeken een onuitwisbare indruk maakte op een verslaggever van het tijdschrift Vanity Fair door te zeggen dat ze een “Sunday child” was. Waarop de interviewer natuurlijk reageerde met een welgemeend “Pardonneke?” (maar dan in het Engels).

Zondagskind
Zondagskind

Want het begrip zondagskind mag dan in Nederland geen verdere uitleg behoeven, dat wil niet zeggen dat je het blindelings kan vertalen naar het Bengaals of Slowaaks (of naar het Engels!) en verwachten dat men snapt wat je bedoelt. Het is er een in de categorie: “Toen dat gebeurde, werd ze roze gekieteld”. (Als je het Engelse idioom niet kent, is die zin zowel onzinnig als ongrappig.)

Toch werden mijn taalvoelsprieten wel gekieteld door deze uitspraak van filmster Carice van Houten. Want: hoe zeg je dan wel in het Engels dat iemand een zondagskind is? Ik had wel een kreet die meteen in me opkwam, maar toch – eerst even het grote Van Dale vertaalwoordenboek geraadpleegd. En wat staat daar tot mijn opperste verbazing?

Lees verder Sunday star

LATs stay together

De vorige Taaleidoscoop ging over Engelse drieletterafkortingen die uitgroeien tot Nederlandse woorden. HIV en VIP passeerden de revue, net als SMS en VIP. Maar de fraaiste van allemaal vind ik toch wel lat.

Het is in Nederland de gewoonste zaak van de wereld om te spreken van een latrelatie. (Dat woord is geëvolueerd van “LATrelatie” en/of “LAT-relatie” naar “lat-relatie”, en is na de laatste spellingsherziening zijn streepje kwijt.) Maar googel op Engelstalige websites met “LAT relationship” en je krijgt nog geen 750 resultaten, wat nogal schamel is vergeleken bij de 140.000 voor “love relationship” en de ruim 480.000 voor “marriage relationship”.

Hoe hoog leg jij de (relatie)lat?
Hoe hoog leg jij de (relatie)lat?

Lees verder LATs stay together

Drieletterwoord

Een scheldwoord wordt in het Engels wel eens een four-letter word genoemd. (Dat is omdat er in die taal nogal wat fijne tierwoorden zijn die vier letters hebben, en die meestal iets te maken hebben met seks of uitwerpselen.) De goede lieden die graag schelden op de Engelse invloed op het Nederlands, zouden misschien een apart categorietje moeten inruimen voor de drieletterwoorden, of beter gezegd: de drieletterafkortingen.

Want wij hebben er een handje van om een Engelstalige afkorting met drie letters (hoofdletters!) om te toveren tot een Nederlands (werk)woord. Neem nou het werkwoord pinnen; hoe vaak sta je er nog bij stil dat de bron daarvoor de Engelse afkorting PIN was (personal identification number)? Hetzelfde geldt voor vip, dat voornamelijk gebruikt wordt in combinatie met een andere term, en dan in de betekenis van luxe- of voorkeurs-. Denk aan viplounge en vipbehandeling. Je hoort het veel minder vaak in zijn oorspronkelijke betekenis van Very Important Person (“Onder de gasten zijn een aantal vips”).

Zeer belangrijk persoon
Zeer belangrijk persoon

Lees verder Drieletterwoord

Walnotenpesto

Begrijp me goed. Ik ben goede vriendjes met Albert Heijn. Ik doe er elke week trouw mijn boodschappen en ik vind het een fijne winkel. En ik ben ook goede vriendjes met de AllerHande, het lijfblad van ’s lands grootste kruidenier.

Boerenkost
Boerenkost

Niets ten nadele van de globalisering, want die hou je toch niet tegen, maar… ik dicht de AllerHande toch een belangrijke rol toe in de culinaire emancipatie van het Nederlandse volk. Het is nog niet eens zó lang geleden dat voor de gemiddelde Hollandse huisvrouw een paprika een nogal exotische groente was, en dat ze nog nooit gehoord had van couscous of guacamole.

Albert Heijn heeft, met groot geduld en met de AllerHande als strijdzwaard, het poldervolk opgevoed om meer te eten dan alleen stamppot en erwtensoep. (Daar is overigens niets nobels aan: de Koninklijke Ahold N.V. wilde ons alleen maar meer verschillende producten kunnen verkopen, om zo meer winst te maken.)

Lees verder Walnotenpesto