Hoedje van papier

Stel, je maakt een film. En die film doet het goed. Er wordt wat geld ver­di­end, en dan zijn er slimme lieden die zeggen: lat­en we dat nog eens doen. Om meer geld te ver­di­enen.

Dan maak je nog een film op basis van het­zelfde idee. Film II, zogezegd. Dan heb je twee films die een beet­je bij elka­ar horen. Samen kun je die een tweeluik noe­men. Het orig­i­neel en het ver­volg.

Diezelfde slimme lieden komen natu­urlijk ook op het idee om nog een film te mak­en. Film III dus. Dan heb je drie films, die je samen een drieluik of trilo­gie noemt. Dat is een mooi woord, trilo­gie. Het stamt uit het Grieks en is samengesteld uit de delen tri- (drie) en logos (ver­haal).

De filmw­ereld is dol op dit soort trio’s. Zo heb je drie keer Back to the Future, Bourne, Spi­der-Man, Pirates of the Caribbean, Juras­sic Park etc. Maar soms willen die fijne slimme lieden er nog een vierde film aan vast plakken. Dat kan natu­urlijk, maar waar bli­jf je dan met je “drie + ver­haal”? Je moet dan toch echt over­stap­pen op “vier + ver­haal”.

Dat klinkt miss­chien sim­pel, maar dat is het niet. Ken­nelijk. Verder lezen Hoed­je van papi­er

Salade

Vorige week heb je al gezien hoe de “achter­naam” van Julius Cae­sar de titel werd van de Romeinse heersers, en ook zijn weg vond naar het Ned­er­landse woord keiz­er.  (Strikt genomen was het niet zijn achter­naam, maar zijn cog­nomen: het derde deel van de naam van een Romeins staats­burg­er, in de con­ven­ties van het antieke Rome. De eerste twee delen waren het praenomen, de “voor-naam”, en het nomen gen­tile, de fam­i­lien­aam.)

Maar het ver­haal van cae­sar is daarmee nog niet klaar. Want niet alleen “onze” keiz­er­sti­tel stamt ervan af, ook het woord tsaar is een afgelei­de van cae­sar.

We asso­ciëren tsaren nu vooral met de Rus­sis­che monar­chie, maar de eerste die de titel voerde was een Bul­gaar. Prins Sime­on I heer­ste over Bul­gar­i­je van 893 tot 927, en halver­wege zijn bewind besloot hij dat de titel van prins hem toch wat te min­net­jes was. Dus noemde hij zichzelf keiz­er, cae­sar – tsar. “De Grote”, voegde hij er ook nog aan toe – want je moet natu­urlijk wel even duidelijk mak­en wie er de baas is.

Verder lezen Salade

Sneetje

Er zijn nogal wat mensen die met een keiz­er­snede ter wereld gekomen zijn. Ik bijvoor­beeld. Maar waarom heet de meest uit­gevo­erde oper­atieve ingreep ter wereld een keiz­er­snede? In menig cock­tail­par­tyge­sprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse keiz­er Julius Ceasar zo geboren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.

Julius Caesar
Julius Cae­sar

Om te begin­nen was Gaius Julius Cae­sar (100−44 v.Chr.) hele­maal geen keiz­er. Hij was een Romeins veld­heer, con­sul en dic­ta­tor – maar geen keiz­er.

Verder lezen Sneet­je

Vriendelijk

Afgelopen zater­dag was het de Lan­delijke Dag Psy­chis­che Gezond­heid. Een sym­pa­thiek ini­ti­atief om weer eens onder de aan­dacht te bren­gen dat er ook mensen zijn die net even anders tegen de wereld aankijken dan jij en ik. Dit jaar was het the­ma van de LDPG: autisme.

Vriendelijk voor autisten
Vrien­delijk voor autis­ten

Miss­chien heb je ook de bijbe­horende radio­com­mer­cial geho­ord die dez­er dagen te horen was. Een strenge man zegt: “Hé, kijk me aan als ik tegen je praat!” Waar­na een vrien­delijke vrouwen­stem ver­vol­gt: “Bent u wél autismevrien­delijk? Doe de test op…” Et cetera.

Ken­nelijk is ook in mijn brein niet alles koek en ei – want nog voor­dat die URL langskomt, ben ik al afged­waald. “Bent u autismevrien­delijk?” Hoe bedoel je? Ik wil hele­maal niet autismevrien­delijk zijn!

Verder lezen Vrien­delijk

Kiet

Tja, wat doe je als je een ver­haal hoort over iemand die in de rats zit over een onbeant­wo­orde liefde? Ik pak meteen de Taalei­doscoop erbij. Dat helpt natu­urlijk voor geen meter om de onwillige beminde die gewen­ste schop onder de kont te geven, maar ja, je kijkt er wel verder mee.

Want je ziet dan meteen de Engelse term voor een onbeant­wo­orde liefde: unre­quit­ed love. Een prachtige com­bi­natie van woor­den, die ook in het Engels poëtisch en pret­tig oud­er­wets aan­doet. Dat komt omdat het woord unre­quit­ed bij­na niet meer gebruikt wordt los van love. Je ziet het wel hoor, en niet alti­jd cor­rect gebruikt – maar in ver­reweg de meeste gevallen gaat het om de com­bo unre­quit­ed + love.

True that!
True that!

Zoi­ets heet een col­lo­catie: twee of meer woor­den die ver­bon­den zijn in een min of meer vaste uit­drukking. (Col­lo­catie betekent let­ter­lijk: samen-plaats­ing.) Voor­beelden in het Ned­er­lands zijn: euvele + moed en harde + waarheid. Ga maar na, je zou niet snel zeggen: “Hij had het euvele lef om haar voor te liegen” of “Zij moet nu toch de ste­vige waarheid onder ogen zien”.

Verder lezen Kiet

Hergebruik

De let­ter c is een leuke let­ter. Hij wis­selt nogal eens van klank, afhanke­lijk van waar hij zich in een woord bevin­dt. En, zoals het een echte deug­ni­et betaamt, komt hij daarmee soms in de prob­le­men.

Wie houdt er het meest van de letter C?
Wie houdt er het meest van de let­ter C?

Twee weken gele­den keek de Taalei­doscoop al naar het Engelse woord sync­ing, kort voor syn­chro­niz­ing. Daar houdt de c zich niet echt aan de regels: hij hoort als een s te klinken, maar doet toch net alsof hij een k is.

Straks komen we weer terug bij de c, maar eerst neem ik je even mee naar een apart cat­e­gorie woor­den in het Ned­er­lands. Dat zijn werk­wo­or­den die aan het Engels ontleend zijn, en die in die taal eindi­gen op een stille e die voorafge­gaan wordt door een l, die op zijn beurt weer voorafge­gaan wordt door een andere medek­link­er.

Dat klinkt miss­chien wat tech­nisch alle­maal, maar dat is het niet. Het komt erop neer dat aan het eind van het werk­wo­ord staat: medek­link­er + -le. Er zijn er daar­van te veel op om te noe­men. Denk aan bat­tle, hob­ble, top­ple, trick­le, etc.

Verder lezen Herge­bruik