Taalterm van de week: parapluterm

De taal­term van deze week, para­pluterm, houdt de kud­de graag bij elka­ar. Je kunt de lam­met­jes niet zomaar elk hun eigen kant op lat­en darte­len, vin­dt hij. Nee, het is net als fam­i­lie: wat bij elka­ar hoort, bli­jft bij elka­ar. Toch heeft hij ook wel oog voor de indi­vidu­ele fam­i­liele­den, want die hebben elk zo hun eigen karakter.

Definitie

Een para­pluterm of para­plube­grip is een overkoe­pe­lende term waarmee je meerdere onderliggende woor­den of begrip­pen samenbundelt. 

Voorbeelden

Het is hand­ig om een onder­scheid te mak­en tussen twee soorten paraplutermen:

Losjes verbonden

In engere zin ver­wi­jst een para­pluterm niet naar een strikt gedefinieerde groep, maar juist naar een verza­mel­ing los­jes ver­bon­den zak­en die vaak voor het gemak onder één naam komen te vallen. 

Zo kun je het woord para­pluterm zelf (of para­plube­grip) ook bewust en expli­ci­et gebruiken om aan te geven dat iets een verza­mel­ing van ver­wante maar ongelijk­soor­tige din­gen is – zek­er als dat in de con­text niet direct voor de hand ligt. Kijk maar:

  • Het woord ‘kanker’ is eigen­lijk een para­pluterm voor een hele verza­mel­ing ver­schil­lende ziektes.
  • Bedenk wel dat ‘mas­sage’ een para­plube­grip is: de ene mas­sage­sa­lon is de andere niet.

Zoals je ziet gaat het er hier niet zozeer om om de con­cepten onder het para­plube­grip als één geheel te groeperen. Die clus­ter­ing is juist de norm en kan ver­war­rend zijn. Door een woord als para­pluterm te gebruiken, doe je het omge­keerde: je benadrukt de ver­schei­den­heid onder de leden van de groep.

Netjes geordend

In de bredere zin van het woord zijn para­pluter­men een taalfenomeen dat ingegeven is door een hiërar­chie aan betekenis­sen: A en B vallen onder C. 

  • Onder de overkoe­pe­lende term keuken­gerei vallen woor­den als dee­grollerbestekoven­schaalgarde en brood­plank. (Voor de liefheb­bers: een van die woor­den is zélf ook een para­plube­grip; zie je welke dat is?)
  • Woor­den als mer­lotchardon­naypinot blancsan­giovese en caber­net sauvi­gnon horen bij het para­plube­grip wijn.

Je kunt para­plube­grip­pen zelfs stape­len. Dat zie je vooral bij een sys­teem van clas­si­fi­catie, zoals de biol­o­gis­che tax­onomie. Oplet­tende lez­ers zullen zich een eerder artikel herin­neren waarin de goril­la fig­ureerde. Wat blijkt: het woord goril­la is een para­plube­grip, waaron­der twee ver­schil­lende dier­soorten (en meerdere onder­soorten) vallen. 

In omge­keerde richt­ing valt het biol­o­gis­che ges­lacht goril­la weer onder een hele stapel andere para­plube­grip­pen. Ik laat een paar tussen­stap­pen weg, maar hier zijn wat voor­beelden: gorilla’s behoren tot de men­sachti­gen (een grotere para­plu, dus), die op hun beurt weer horen tot de pri­mat­en (nóg grot­er), die zelf weer horen bij de zoogdieren, en die weer bij de gew­ervelden, en die ver­vol­gens bij het dieren­rijk, etc. Je kunt een para­pluterm dus zien als een soort “cat­e­goriebe­nam­ing”.

Etymologie

Deze taal­term beschermt je niet tegen de regen, maar als metafoor legt hij zichzelf uit:

  • para­plu (overkap­ping) + term (woord, begrip)

Weetje

Elke taal kent para­plube­grip­pen, en in het Engels het­en die heel toepas­selijk umbrel­la terms.

Wat vind jij?