Taalterm: Ex libris

De taal­term van deze week, ex lib­ris, is een beet­je een con­trol­f­reak. Want orde moet er zijn, vin­dt hij. Wat hoort waar, wat is van wie, wan­neer gebeurt wat… Dat moet je goed in de hand houden.

Definitie

Een ex lib­ris of boek­merk is een merk­teken dat in een boek is aange­bracht om aan te geven wie de eige­naar is.

Het kan een kleine kaart zijn die in het boek wordt geplakt, maar ook een stem­pel of een stans.

Mensen die een ex lib­ris gebruiken zien zichzelf dus als actief beheerder van hun bib­lio­theek of col­lec­tie. Op een ex lib­ris staat vaak ook de tekst “Ex lib­ris” plus de naam van de eige­naar, of een vari­ant daarop.

Veel fraai ont­wor­pen ex lib­ris­sen zijn van privéverza­me­laars, maar als je het net breed gooit, kun je ook een saaie stem­pel met “eigen­dom van de school­bib­lio­theek” zien als een soort ex libris.

Voorbeelden

Dit is het ex lib­ris van de poli­tiek teke­naar Albert Hahn:

En deze is van Edgar Rice Bur­roughs, de bedenker van Tarzan:

In dit boek­merk van film­mak­er Char­lie Chap­lin zie je dat je ook de woor­den ex lib­ris weg kunt lat­en en kiezen voor een andere formulering:

Als je online een beet­je rond­snuffelt, zie je dat je ook van­daag nog je eigen boek­merk­stem­pels kunt lat­en maken:

Etymologie

De Lati­jnse woor­den ex lib­ris beteke­nen let­ter­lijk “uit de boeken van”. Lees: dit boek komt “uit de bib­lio­theek van…”. 

Van­daar dat op het boek­merk de woor­den “ex lib­ris” vaak vergezeld gaan van de naam van de eigenaar.

Weetje

Het oudst bek­ende ex lib­ris dat we met zek­er­heid kun­nen dateren komt uit de late middeleeuwen. 

In 1480 heeft ene Hilde­brand Bran­den­burg uit de Duitse plaats Bib­er­ach een aan­tal boeken gedoneerd aan de bib­lio­theek van het plaat­selijke kloost­er. En in die boeken staat deze ex libris:

Wat vind jij?