TVDW: Acroniem

De taal­term van deze week, acroniem, houdt het graag kort. Oh, hij kan je best uit­leggen wat er alle­maal achter hem schuil­gaat, maar veel liev­er geeft hij je de samen­vat­ting. Dan hebben we alle­maal tijd over voor iets anders.

Definitie

Een acroniem is een afko­rt­ing die is samengesteld uit de eerste let­ters van een aan­tal andere woor­den.

We onder­schei­den twee soorten acroniemen:

  1. Als je een acroniem let­ter voor let­ter uit­spreekt (denk aan apk en UWV), noem je het een ini­ti­aal­wo­ord.
  2. Als je een acroniem als een gewoon woord uit­spreekt (zoals bij NAVO en vip), noem je het een let­ter­wo­ord.

(Een klein geheugen­s­te­un­t­je bij de voor­beelden hier­boven: apk staat voor algemene peri­odieke keur­ing; UWV staat voor Uitvo­er­ingsin­sti­tu­ut Werkne­mersverzek­erin­gen; NAVO staat voor Noord-Atlantis­che Verdragsorgan­isatie; en vip staat voor very impor­tant person.)

Dit is een ruime defin­i­tie van acroniem, en vol­gens mij de meest nut­tige. Maar er zijn ook taal­bron­nen die vin­den dat alleen een let­ter­wo­ord een “echt” acroniem is, en dat ini­ti­aal­wo­or­den in een andere cat­e­gorie vallen.

Ook als je ini­ti­aal­wo­or­den wel als acroniemen beschouwt, kunt nog een stap verder gaan en zeggen dat een “puur” acroniem uit­slui­tend mag bestaat uit de begin­let­ters van afzon­der­lijke woor­den. Vol­gens deze stren­gere defin­i­tie zou KLM (Konin­klijke Lucht­vaartmaatschap­pij) dus geen acroniem zijn, want de l en de m komen uit één woord.

Maar nog­maals: het lijkt mij nut­tiger om acroniemen te zien als een cat­e­gorie van afko­rtin­gen waaron­der zow­el let­ter­wo­or­den als ini­ti­aal­wo­or­den vallen.

Voorbeelden

  • aids (van: acquired immune defi­cien­cy syndrome)
  • havo (van: hoger alge­meen voort­gezet onder­wi­js)
  • YOLO (van: you only live once)
  • ANWB (van: Algemene Neder­land­sche Wiel­ri­jders-Bond)
  • dvd (van: digi­tal video disc)
  • pabo (van: peda­gogis­che acad­e­mie voor het basisonder­wi­js)

Let op! Een woord als hiv is dus een let­ter­wo­ord als je het uit­spreekt als rij­mend op rif, maar een ini­ti­aal­wo­ord als je het uit­spreekt als “ha-ie-vee”.

Etymologie

Dit is een jong woord. Het is ontstaan in het mid­den van de twintig­ste eeuw in het Amerikaans-Engels, als acronym. De Ned­er­landse vari­ant vol­gde al snel. De bestand­de­len komen uit het Grieks:

  • acro (hoog­ste, aan de uitein­den) + ono­ma (naam)

Nog meer vormen

Een andere vraag ron­dom de begrips­bepal­ing van acroniem is of een acroniem alléén mag bestaan uit de allereer­ste let­ter van elk woord. In dat geval zou bijvoor­beeld Benelux (België Neder­land Luxem­burg), dat een let­ter­greep­wo­ord is, geen acroniem zijn. Het­zelfde geldt voor hore­ca (hotel restau­rant café).

Maar vol­gens een ruimere defin­i­tie gelden zulke ter­men wel degelijk ook als acroniemen, naast let­ter­wo­or­den en ini­ti­aal­wo­or­den.

Weer een andere vraag is wat te doen met “tussen­wo­ord­jes” zoals voorzetsels. In een afko­rt­ing als UvA (Univer­siteit van Amster­dam) tellen alle woor­den mee. Maar bijvoor­beeld bij pabo (hier­boven) en laser zijn die buiten beschouwing gelat­en: de woor­den by en of in “light ampli­fi­ca­tion by stim­u­lat­ed emis­sion of radi­a­tion” zijn niet opgenomen in de afko­rt­ing. Toch geldt laser als een schoolvoor­beeld van een acroniem.

Ten slotte zijn er ook mengvor­men, zoals BOVAG (Bond van Auto­mo­biel­han­de­laren en Garage­houd­ers), die nog lastiger te clas­si­fi­ceren zijn. Hier zie je dat van Bond de eerste twee let­ters gebruikt zijn, dat het voorzetsel van ook is opgenomen in de afko­rt­ing, dat bij Auto­mo­biel­han­de­laren en Garage­houd­ers alleen de eerste let­ter gebruikt is, en dat het woord en hele­maal is wegge­lat­en.

Je ziet hier dus ele­menten van een let­ter­greep­wo­ord en een let­ter­wo­ord door elka­ar, en een mix van het wel en niet opne­men van tussen­wo­or­den. Maar ik zou ook hier zeggen dat BOVAG een (onge­bruike­lijk samengesteld) acroniem is.

(Dit artikel is op 20 maart 2019 herzien en uit­ge­breid.)

Wat vind jij?