Gekke bekken trekken

Er zijn van die woor­den die een tweede of derde beteke­nis hebben die je nooit ver­moed had, maar die soms des te ver­rassender is. Ik was onlangs in het Mau­rit­shuis en daar maak­te ik opnieuw ken­nis met twee din­gen: een schilder­ij en een woord. En ze had­den ook nog eens met elka­ar te mak­en.

Ik begin met het schilder­ij. Vol­gens een vrien­delijke dame van het muse­um die toe­val­lig een korte toelicht­ing gaf op het moment dat ik langsliep werd dit kunst­werk­je ook wel “de Mona Lisa van het noor­den” genoemd. Het was het befaamde Het meis­je met de par­el van Johannes Ver­meer, uit 1665–1667.

De "parel" bestaat uit slechts twee verfstreken...
De “par­el” bestaat uit slechts twee verf­streken…

Dit schilder­ij is immens pop­u­lair en was de inspi­ratiebron voor een roman uit 1999 (Girl with a Pearl Ear­ring door Tra­cy Cheva­lier) die lat­er ver­w­erkt is tot een speelfilm in 2003 en een toneel­stuk in 2006. In deze ver­halen wordt een fic­tieve dien­st­meid genaamd Gri­et opgevo­erd als het meis­je dat afge­beeld is.

Dat dit een onschuldige vorm van dichter­lijke vri­jheid is, zal denk ik nie­mand betwisten. Want de waarheid is dat nie­mand weet wie er mod­el stond voor het schilder­ij. Sterk­er nog, geen van de mod­ellen waarmee Ver­meer werk­te is bij naam bek­end.

Maar het ver­haal is daarmee nog niet af. En zo kom ik bij mijn woord­je. Want let op: niet alleen weten we niet wie het meis­je met de par­el was, we horen het ook niet te weten! Dit schilder­ij is namelijk geen portret. Het is een tron­ie.

Malle Babbe, een tronie van Frans Hals
Malle Babbe, een tron­ie van Frans Hals

Als jij en ik het woord tron­ie al gebruiken, dan doen we de bezit­ter van het gelaat in kwest­ie daar geen plezi­er mee. Deze term heeft anno 2011 een duidelijk negatieve con­no­tatie. Maar in de 17e eeuw waren tron­ies, met dank aan Rem­brandt, heel pop­u­lair. Het waren schilder­i­jen die juist niet tot doel had­den een bestaand per­soon herken­baar af te beelden – daarom zijn het ook geen portret­ten. Het oog­merk van een tron­ie was het tonen van een gevoel, een gemoed­stoe­s­tand. Met de bijbe­horende (vaak malle) gezicht­suit­drukking. Het mod­el voor zo’n schilder­ij bleef dan ook bij­na alti­jd anon­iem.

Wat deze tron­ie van Ver­meer beoogt af te beelden is niet onmid­del­lijk duidelijk. Ver­rass­ing, miss­chien? Onschuld, onbe­van­gen­heid? Jij mag het zeggen. Miss­chien dat het schilder­ij daarom zoveel mensen aanspreekt: het laat je alle vri­jheid om erin te vin­den wat jij wilt.

Het woord tron­ie heeft trouwens zijn weg gevon­den naar het Engels. Maar dan uit­slui­tend in de kun­sthis­torische beteke­nis. In esthetisch-anatomis­che zin is een Engelse tron­ie gewoon nog steeds een mug.

Wat vind jij?