Besmette kloon

In ziekenhuizen, waar allerlei besmette personen samenkomen, is iedereen er voortdurend op bedacht om verdere verspreiding van de ziektes te voorkomen. En dat zou iemand ook wel eens voor de taal mogen doen. Want twee woorden of uitdrukkingen die min of meer hetzelfde betekenen kunnen elkaar net zo goed besmetten; daar hoeft geen bacteria aan de pas te komen.

Formeel heet dat dan een contaminatie. (Een ziekenhuisbesmetting kan trouwens ook een contaminatie heten, vergelijk het Engelse woord contamination.) De twee wederzijds besmettende termen blijven overigens gewoon en gezond bestaan, maar er ontstaat een soort gemengde kloon, een misbakseltje waarin een beetje van elk zit.

Een paar voorbeelden

Zo hebben de werkwoorden uitproberen en testen eens een tijdje samen op dezelfde afdeling gelegen. Ze babbelden over van alles en gingen daarna elk alleen naar huis, maar hun samenkomst had inmiddels wel “uittesten” opgeleverd.

Een ander, prijzig voorbeeld is wanneer iemand zegt dat iets duur is (of veel geld kost) met de mededeling: “Dat kost duur”. En noteren had beter een stofmasker kunnen dragen toen het met opschrijven de operatiekamer binnenliep; dat had ons “opnoteren” bespaard.

Sommige contaminaties gaan heel lang mee en ze vallen dan gaandeweg steeds minder op. Zie je de smetplek in Hij verexcuseerde zich, stond op en verliet de kamer? Juistem: “verexcuseren” is een ongeoorloofde samensmelting van verontschuldigen en excuseren.

Nog zo een: Na jaren op die afdeling te hebben geploeterd, besefte ik me ineens dat ik het gewoon niet langer hoefde te pikken. “Zich beseffen”, ja ja… Hou het maar op beseffen of zich realiseren, dank u vriendelijk.

Een ander gedrocht – van vrij recente makelij – is “afregelen”, geboren uit de ongelukkige besmetting van regelen en afstemmen.

Om het maar niet te hebben over “nachecken” (brrr!), dat ontstaan is toen nakijken een keer flink moest niezen en checken toevallig in de buurt stond.

Mensen zijn vaak bang voor besmettingen via wc-brillen, maar zelfs over de telefoon kun je gepakt worden. Zo heeft telefoneren een keer op zijn mobieltje een babbeltje gemaakt met opbellen. Tegen de tijd dat ze ophingen was het al te laat: “optelefoneren” stond in de startblokken.

Vrij goed

Wat moet je hier nou mee? Taal is immers een vrij goed. Je kunt dit soort misbaksels niet naar een ver eiland sturen, een soort strafkolonie voor besmette woorden. Als er mensen zijn die willen zeggen: Ik was gisteren druk in gesprek met Jan-Frederik omdat ik iets met hem wilde afregelen, toen ik me in een keer besefte dat ik nog na moest checken of iemand me op mijn 06 had opgetelefoneerd – tja, dan is daar helemaal niets aan te doen.

Maar soms komt het nog goed met deze geïnfecteerden. Er is namelijk genezing mogelijk, maar alleen als de contaminatie zélf een nieuwe betekenis krijgt, los van de twee oerwoorden.

Een voorbeeld hiervan is opstarten, dat zijn loopbaan begonnen is als contaminatie van starten en opzetten, maar sindsdien een eigen weg is gegaan. Er zijn om te beginnen computers, en als je die aanzet worden ze opgestart – niet opgezet of gestart.

En daarnaast kun je een bedrijf opstarten (maar ook nog gewoon beginnen of opzetten). Wonderlijk genoeg heeft opstarten bij deze genezing hulp gekregen uit het Engels: een start-up company is een beginnend bedrijf, en een computer of een andere machine is starting up als hij in werking wordt gezet.

Je kunt je dan ook afvragen of opstarten, naast een contaminatie en een gewoon woord, niet ook al een anglicisme is. Niet slecht voor een kloon.