Besmette kloon

In ziekenhuizen, waar allerlei besmette personen samenkomen, is iedereen er voortdurend op bedacht om verdere verspreiding van de ziektes te voorkomen. En dat zou iemand ook wel eens voor de taal mogen doen. Want twee woorden of uitdrukkingen die min of meer hetzelfde betekenen kunnen elkaar net zo goed besmetten; daar hoeft geen bacteria aan de pas te komen.

Formeel heet dat dan een contaminatie. (Een ziekenhuisbesmetting kan trouwens ook een contaminatie heten, vergelijk het Engelse woord contamination.) De twee wederzijds besmettende termen blijven overigens gewoon en gezond bestaan, maar er ontstaat een soort gemengde kloon, een misbakseltje waarin een beetje van elk zit.

Een paar voorbeelden

Zo hebben de werkwoorden uitproberen en testen eens een tijdje samen op dezelfde afdeling gelegen. Ze babbelden over van alles en gingen daarna elk alleen naar huis, maar hun samenkomst had inmiddels wel “uittesten” opgeleverd.

Een ander, prijzig voorbeeld is wanneer iemand zegt dat iets duur is (of veel geld kost) met de mededeling: “Dat kost duur”. En noteren had beter een stofmasker kunnen dragen toen het met opschrijven de operatiekamer binnenliep; dat had ons “opnoteren” bespaard.

Sommige contaminaties gaan heel lang mee en ze vallen dan gaandeweg steeds minder op. Zie je de smetplek in Hij verexcuseerde zich, stond op en verliet de kamer? Juistem: “verexcuseren” is een ongeoorloofde samensmelting van verontschuldigen en excuseren.

Nog zo een: Na jaren op die afdeling te hebben geploeterd, besefte ik me ineens dat ik het gewoon niet langer hoefde te pikken. “Zich beseffen”, ja ja… Hou het maar op beseffen of zich realiseren, dank u vriendelijk.

Een ander gedrocht – van vrij recente makelij – is “afregelen”, geboren uit de ongelukkige besmetting van regelen en afstemmen.

Om het maar niet te hebben over “nachecken” (brrr!), dat ontstaan is toen nakijken een keer flink moest niezen en checken toevallig in de buurt stond.

Mensen zijn vaak bang voor besmettingen via wc-brillen, maar zelfs over de telefoon kun je gepakt worden. Zo heeft telefoneren een keer op zijn mobieltje een babbeltje gemaakt met opbellen. Tegen de tijd dat ze ophingen was het al te laat: “optelefoneren” stond in de startblokken.

Vrij goed

Wat moet je hier nou mee? Taal is immers een vrij goed. Je kunt dit soort misbaksels niet naar een ver eiland sturen, een soort strafkolonie voor besmette woorden. Als er mensen zijn die willen zeggen: Ik was gisteren druk in gesprek met Jan-Frederik omdat ik iets met hem wilde afregelen, toen ik me in een keer besefte dat ik nog na moest checken of iemand me op mijn 06 had opgetelefoneerd – tja, dan is daar helemaal niets aan te doen.

Maar soms komt het nog goed met deze geïnfecteerden. Er is namelijk genezing mogelijk, maar alleen als de contaminatie zélf een nieuwe betekenis krijgt, los van de twee oerwoorden.

Een voorbeeld hiervan is opstarten, dat zijn loopbaan begonnen is als contaminatie van starten en opzetten, maar sindsdien een eigen weg is gegaan. Er zijn om te beginnen computers, en als je die aanzet worden ze opgestart – niet opgezet of gestart.

En daarnaast kun je een bedrijf opstarten (maar ook nog gewoon beginnen of opzetten). Wonderlijk genoeg heeft opstarten bij deze genezing hulp gekregen uit het Engels: een start-up company is een beginnend bedrijf, en een computer of een andere machine is starting up als hij in werking wordt gezet.

Je kunt je dan ook afvragen of opstarten, naast een contaminatie en een gewoon woord, niet ook al een anglicisme is. Niet slecht voor een kloon.

2 gedachten over “Besmette kloon”

  1. Belangrijk is te beseffen, dat je tot een steeds kleiner groepje mensen behoort dat zich ergert aan onzorgvuldig taalgebruik. Vooral irritant dat die fouten tot nieuwe, geaccepteerde constructies leiden. “Als leraar zijnde, ben ik nu eenmaal één van de mensen die daar veel mee te maken heeft”. Hoeveel mensen (ook opleiders!) hebben daar nu nog een probleem mee? Zij bepalen bovendien de nieuwe norm. Middelbare scholen zouden het laatste bolwerk moeten zijn tegen de taalvervuiling. Quod non!

    1. Je hebt gelijk, Ton. Voor steeds meer (met name jonge) mensen is het belang van zorgvuldig taalgebruik steeds kleiner aan het worden. Geen wonder: ze leven in een wereld waarin de communicatie gedomineerd wordt door visuele prikkels.

      Toch reken ik mezelf niet tot degenen die er een vrijetijdsbesteding van maken om zich te ergeren aan andermans taalgebruik. In dit stukje chargeer ik het een beetje, maar in de basis gaan we allemaal mee met de grotere voortgaande beweging die alle talen maken, waarin steeds dingen veranderen en evolueren. Er is geen haar op mijn hoofd dat liever het Nederlands van 1800 zou spreken!

      Contaminaties zijn een van de fenomenen die getuigen van de flexibiliteit van een taal – ten goede én ten slechte – en die dus zowel een radertje zijn in de motor van de taalverandering als een gevolg daarvan.

Wat vind jij?