Besmette kloon

In zieken­huizen, waar aller­lei besmette per­so­n­en samenkomen, is iedereen er voort­durend op bedacht om verdere ver­sprei­d­ing van de ziek­tes te voorkomen. En dat zou iemand ook wel eens voor de taal mogen doen. Want twee woor­den of uit­drukkin­gen die min of meer het­zelfde beteke­nen kun­nen elka­ar net zo goed besmet­ten; daar hoeft geen bac­te­ria aan de pas te komen.

Formeel heet dat dan een con­t­a­m­i­natie. (Een zieken­huis­besmet­ting kan trouwens ook een con­t­a­m­i­natie het­en, vergelijk het Engelse woord con­t­a­m­i­na­tion.) De twee wed­erz­i­jds besmet­tende ter­men bli­jven overi­gens gewoon en gezond bestaan, maar er ontstaat een soort gemengde kloon, een mis­bak­selt­je waarin een beet­je van elk zit.

Een paar voorbeelden

Zo hebben de werk­wo­or­den uit­proberen en testen eens een tijd­je samen op dezelfde afdel­ing gele­gen. Ze babbelden over van alles en gin­gen daar­na elk alleen naar huis, maar hun samenkomst had inmid­dels wel “uittesten” opgeleverd.

Een ander, pri­jzig voor­beeld is wan­neer iemand zegt dat iets duur is (of veel geld kost) met de med­edel­ing: “Dat kost duur”. En noteren had beter een stof­masker kun­nen dra­gen toen het met opschri­jven de oper­atiekamer bin­nen­liep; dat had ons “opnoteren” bespaard.

Som­mige con­t­a­m­i­naties gaan heel lang mee en ze vallen dan gaan­deweg steeds min­der op. Zie je de smet­plek in Hij verex­cuseerde zich, stond op en ver­li­et de kamer? Juis­tem: “verex­cuseren” is een ongeoor­loofde samensmelt­ing van verontschuldigen en excuseren.

Nog zo een: Na jaren op die afdel­ing te hebben geploe­terd, besefte ik me ineens dat ik het gewoon niet langer hoefde te pikken. “Zich besef­fen”, ja ja… Hou het maar op besef­fen of zich realis­eren, dank u vrien­delijk.

Een ander gedrocht – van vrij recente make­lij – is “afrege­len”, geboren uit de ongelukkige besmet­ting van rege­len en afstem­men.

Om het maar niet te hebben over “nacheck­en” (brrr!), dat ontstaan is toen nakijken een keer flink moest niezen en check­en toe­val­lig in de buurt stond.

Mensen zijn vaak bang voor besmet­tin­gen via wc-brillen, maar zelfs over de tele­foon kun je gepakt wor­den. Zo heeft tele­foneren een keer op zijn mobielt­je een babbelt­je gemaakt met opbellen. Tegen de tijd dat ze oph­in­gen was het al te laat: “optele­foneren” stond in de start­blokken.

Vrij goed

Wat moet je hier nou mee? Taal is immers een vrij goed. Je kunt dit soort mis­bak­sels niet naar een ver eiland sturen, een soort strafkolonie voor besmette woor­den. Als er mensen zijn die willen zeggen: Ik was gis­teren druk in gesprek met Jan-Fred­erik omdat ik iets met hem wilde afrege­len, toen ik me in een keer besefte dat ik nog na moest check­en of iemand me op mijn 06 had opgetele­foneerd – tja, dan is daar hele­maal niets aan te doen.

Maar soms komt het nog goed met deze geïn­fecteer­den. Er is namelijk genez­ing mogelijk, maar alleen als de con­t­a­m­i­natie zélf een nieuwe beteke­nis kri­jgt, los van de twee oer­wo­or­den.

Een voor­beeld hier­van is opstarten, dat zijn loop­baan begonnen is als con­t­a­m­i­natie van starten en opzetten, maar sinds­di­en een eigen weg is gegaan. Er zijn om te begin­nen com­put­ers, en als je die aanzet wor­den ze opges­tart – niet opgezet of ges­tart.

En daar­naast kun je een bedri­jf opstarten (maar ook nog gewoon begin­nen of opzetten). Won­der­lijk genoeg heeft opstarten bij deze genez­ing hulp gekre­gen uit het Engels: een start-up com­pa­ny is een begin­nend bedri­jf, en een com­put­er of een andere machine is start­ing up als hij in werk­ing wordt gezet.

Je kunt je dan ook afvra­gen of opstarten, naast een con­t­a­m­i­natie en een gewoon woord, niet ook al een angli­cisme is. Niet slecht voor een kloon.

2 gedachten over “Besmette kloon”

  1. Belan­grijk is te besef­fen, dat je tot een steeds klein­er groep­je mensen behoort dat zich erg­ert aan onzorgvuldig taal­ge­bruik. Vooral irri­tant dat die fouten tot nieuwe, geac­cepteerde con­struc­ties lei­den. "Als ler­aar zijnde, ben ik nu een­maal één van de mensen die daar veel mee te mak­en heeft". Hoeveel mensen (ook oplei­ders!) hebben daar nu nog een prob­leem mee? Zij bepalen boven­di­en de nieuwe norm. Mid­del­bare scholen zouden het laat­ste bol­w­erk moeten zijn tegen de taalvervuil­ing. Quod non!

    1. Je hebt gelijk, Ton. Voor steeds meer (met name jonge) mensen is het belang van zorgvuldig taal­ge­bruik steeds klein­er aan het wor­den. Geen won­der: ze lev­en in een wereld waarin de com­mu­ni­catie gedom­i­neerd wordt door visuele prikkels.

      Toch reken ik mezelf niet tot dege­nen die er een vri­jeti­jds­beste­d­ing van mak­en om zich te erg­eren aan ander­mans taal­ge­bruik. In dit stuk­je chargeer ik het een beet­je, maar in de basis gaan we alle­maal mee met de grotere voort­gaande beweg­ing die alle tal­en mak­en, waarin steeds din­gen veran­deren en evolueren. Er is geen haar op mijn hoofd dat liev­er het Ned­er­lands van 1800 zou spreken!

      Con­t­a­m­i­naties zijn een van de fenome­nen die getu­igen van de flex­i­biliteit van een taal – ten goede én ten slechte – en die dus zow­el een radert­je zijn in de motor van de taalveran­der­ing als een gevolg daar­van.

Wat vind jij?