Herfstrijm

In deze herf­stda­gen, met Sin­terk­laas in aan­tocht, dwar­re­len onze gedacht­en – als bladeren van een boom – al snel in de richt­ing van rijm. Want in menig gezin of vrien­denkring is de tijd weer aange­bro­ken om loot­jes te verde­len, cadeaus uit te kiezen, sur­pris­es in elka­ar te knut­se­len en verzen te dicht­en.

Pakjesavond
Pak­je­savond

Maar herf­st is geen woord dat je snel aan het eind van een dichtregel zult plaat­sen, want… er rijmt niets op. Je kunt met enig kun­st- en vlieg­w­erk wel wat verzin­nen, maar dat zijn geen fijne, bruik­bare woor­den. (En, alsof de duv­el ermee speelt, in het Engels is er ook al geen rijm­wo­ord voor autumn. Wat is dat toch met dat najaar?) Nog zo’n woord is twaalf, dat ook al rijm­loos door het lev­en gaat. En elke twaalf maan­den is het herf­st, dus dit zijn onger­i­jmd­he­den die nooit voor­bi­j­gaan; zo is de cyclus van het lev­en.

Lees verder Herf­stri­jm

Wijntje

Soms word je door de gek­ste din­gen op een taal­speur­tocht ges­tu­urd. Afgelopen week­end liep ik door het winkel­cen­trum, waar ik op de eta­lageruit van de sli­jter deze poster zag.

Slijter
Sli­jter

Meteen stond ik stil en bracht mijn mobielt­je in staat van paraatheid om een foto te mak­en. Want ergens in mijn achter­hoofd ging een stem­met­je zin­gen: dit klopt niet. Uitein­delijk, zoals je zult zien, klopt het wel, maar voor­dat ik daarachter was, had ik een paar leuke ont­dekkin­gen gedaan.

Dat stem­met­je echode tevoorschi­jn uit een herin­ner­ing aan een gesprek, lang gele­den. Een gesprek in het Engels, wel­tev­er­staan, waarin ik de euvele moed had om een wijnken­ner een vinol­o­gist te noe­men. Neen! brieste mijn tegen­sprek­er, een “wijnoloog” heet een oenol­o­gist. En dat is ook zo. In het Engels.

Lees verder Wijn­t­je

Met dank aan Karel

Je staat er niet elke dag bij stil, maar jij en Julius Cae­sar hebben iets gemeen. En dan bedoel ik niet het voor de hand liggende, zoals dat je alle­bei een alvleeskli­er hebt of je teen­nagels moet knip­pen. Nee, ik bedoel dat mooie weet­je dat een paar slimme weten­schap­pers beci­jferd hebben: dat elke keer dat jij ademt, er een paar mol­e­culen je lon­gen in en uit gaan die ook door Cae­sar zijn geademd.

En je staat er niet elke dag bij stil, maar jij hebt ook iets wat Julius Cae­sar nooit gehad heeft. En dan bedoel ik niet een mobielt­je of een vac­ci­natielit­teken op je arm. Nee, ik bedoel: kleine let­ters.

Kleine letters
Kleine let­ters

Want ons alfa­bet mag dan het Lati­jnse alfa­bet het­en, maar de goede oude Romeinen waar we het van hebben overgenomen had­den alleen hoofdlet­ters. Die had­den dus nooit geho­ord van veni, vidi, vici, maar alleen van VENI, VIDI, VICI. Waar komen die klein-maar-fijne let­tert­jes dan toch van­daan? Daar­voor moet je naar een andere grootheid uit de geschiede­nis: Karel de Grote. (Ook uit zijn lon­gen, trouwens, adem je voort­durend deelt­jes in.)

Lees verder Met dank aan Karel

Verbrijzelen

Wat ik ermee doe is nage­noeg niets, maar ik heb hem wel: mijn inschri­jv­ing bij Face­book. Voor wie het niet weet: facebook.com is een soort Hyves voor gevorder­den, van Amerikaanse orig­ine maar heel inter­na­tion­aal georiën­teerd. Een social net­work­ing web­site dus. (Hoe heet dat in het Ned­er­lands? Een “sociale netwerk­site”, zegt de Ned­er­landse Wikipedia. Maar vol­gens de spellingsregels – denk aan eerste­graadsver­brand­ing – moet dat eigen­lijk één woord zijn. “Socialenetwerk­site” dus. Hmm.)

Hoe dan ook, ik zit op Face­book en doe er niets mee. Behalve, zo nu en dan, snuffe­len naar een long-lost friend in het buiten­land. Zo vond ik er onlangs een Chileense vriendin, die, zo weet ik nu, op dit moment woont in de Domini­caanse Repub­liek (mijn geboorte­land!) en zwanger is van haar langeaf­s­tandsvriend en vol­gend jaar naar Brook­lyn gaat ver­huizen. Da’s pas bijprat­en!

Maar het gaat mij hier niet om die vriendin. Het gaat juist om mijn vriendin. Die bestaat namelijk niet, maar daar schi­jnt Face­book anders over te denken.

Dit is niet mijn vriendin
Dit is niet mijn vriendin

Lees verder Ver­bri­jze­len

Hypo op herhaling

De titel van de vorige Taalei­doscoop ver­raadde het al een beet­je: we hebben een fijn Grieks voor­voegsel voor “onder” (hypo-), maar ook een dat uit het Lati­jn komt. Die Romeinen mogen dan rare jon­gens geweest zijn, vol­gens Obelix, maar ze hebben ons wel sub- gegeven, dat – net als Jupiter voor Zeus en Venus voor Aphrodite – niet onder­doet voor zijn hel­lenis­tis­che evenknie.

Sub- betekent “onder” of “lager” in woor­den als sub­cat­e­gorie, sub­prime (dat schi­jnt iets met hypotheken te mak­en te hebben) en sub­ject (let­ter­lijk: onderwerp).

Net zoals hypo- een medeplichtige heeft in hyper-, zo heeft ook sub- een kom­paan die “boven” of “hoger” betekent: super-. Denk daar­bij aan woor­den als super­son­isch (met een snel­heid hoger dan die van het gelu­id) of super­visie (let­ter­lijk: een blik van boven, toezicht). Maar super- heeft zich vooral gen­esteld in de beteke­nis van “zeer groot” of “in hoge mate”. De woor­den­li­jst die dat oplev­ert is schi­er ein­de­loos: van super­markt tot super­no­va, van super­snel tot super­ben­zine. Ten slotte wordt super-, in een nog verder afgelei­de beteke­nis, ook gebruikt om aan te geven dat iets van zeer goede kwaliteit is, of heel aantrekke­lijk, zoals in super­film of super­auto.

Lees verder Hypo op her­hal­ing

Sub

In een gesprek met een vriendin stuitte ik onlangs weer eens op het komis­che duo Hypo en Hyper. Bei­de zijn tot ons gekomen vanu­it het Grieks, en doen nu goede zak­en als voor­voegsels in aller­hande woor­den in de meest uiteen­lopende tal­en. Hypo- betekent zoveel als “te laag”, “onder”; hyper- betekent pre­cies het tegen­overgestelde: “te veel”, “boven”.

hypo-hyper
Hyper- en hypo-

Zo is er een hele grabbel­ton aan medis­che ter­men die aan­duiden dat een organ­isme (zoals jij of ik) te veel of te weinig van iets kan hebben. Heb je bijvoor­beeld een te snel werk­ende schild­kli­er, dan lijd je aan hyper­thyre­oïdie. Zit je schild­kli­er (thy­roid, in het Engels) juist op zijn gat te niksen, dan lijd je aan hypothyre­oïdie. Hyper en hypo, het zijn net Snip en Snap, Lau­rel en Hardy.

Maar goed, bovenge­noemde vriendin en ik zat­en al snel te puzze­len met al die niet-tech­nis­che, meer gang­bare ter­men waarin óók hypo- voorkomt, zoals hypotheek of hypochon­der of hypocri­et. Wat is daar nou “onder” of “laag” aan?

Lees verder Sub