Meneer Vandaal wacht op uitleg

Vorige maand heeft de wereld ges­pan­nen en geschokt gekeken naar Iran. Gek genoeg is een van de din­gen die me is bijge­bleven uit de bericht­gev­ing rond de prob­lematiek in Perz­ië een woord. Een woord­vo­erder van de Raad van Hoed­ers legde op tv uit hoe het west­en schuldig was aan alle onlus­ten, chaos en van­dal­isme na de verkiezin­gen. Ik spreek geen Far­si, dus ik kon zon­der onder­ti­tels niet vol­gen wat hij zei – op één woord na, waarin duidelijk de klank wan­dal te horen was. Van­daal, dus.

Ik ben alti­jd geïn­trigeerd door woor­den die (bij­na) het­zelfde zijn in tal­en die juist heel ver­schil­lend zijn. Die moeten wel dezelfde herkomst hebben. Ik wist wel dat van­daal te mak­en had met de volksstam van de Van­dalen, maar ook niet veel meer dan dat. Tijd om te gaan snuffe­len naar een nadere uit­leg.

Lees verder Meneer Van­daal wacht op uit­leg

Bergnimf

Je herin­nert je van vorige week nog wel de nar­cis, en het ver­haal van Nar­cis­sus. Ik verk­lapte toen al dat een van de meis­jes die ver­liefd wer­den op de mooie Nar­cis­sus ook haar eigen ver­haal heeft. Dat meis­je was een bergn­imf en haar naam is Echo.

Uit een eerdere Taalei­doscoop herin­ner je je miss­chien ook nog Zeus, de opper­god bij de Grieken. Die was net­jes getrouwd met de godin Hera. Wat min­der net­jes was, was dat hij ook wel oog had voor al het vrouwelijk schoon dat er buiten de Olym­pus rond­liep, in de vorm van vrouwen en nim­fen. Kor­tom, onze vriend Zeus zag de wereld als zijn eigen Temp­ta­tion Island avant la let­tre. Hij was deel­ne­mer, jury en spellei­d­ing ineen – mooier kan niet, toch?

Nou ja, niet hele­maal. Want als hoofd­spon­sor had Hera ook nog wel wat in de pap te brokke­len. Zij ver­moed­de wel dat haar man­net­je op zijn uit­stap­jes naar de mensen­wereld aller­lei stoutigheid uithaalde, en probeerde hem dan ook op het­er­daad te betrap­pen.

Lees verder Bergn­imf

Lonely as a cloud

De bloem die in het Engels daf­fodil heet, ken­nen wij als de nar­cis. Ik kom straks nog terug op de oor­sprong van de Engelse naam, maar eerst nar­cis.

Dat woord doet erg denken aan de term voor een per­soon met een obsessieve aan­dacht voor zichzelf en een ogen­schi­jn­lijk zeer groot gevoel van eigen­waarde: een nar­cist. In het Engels heet zo iemand een nar­cis­sist, en dat is maar goed ook. Het is jam­mer dat in het Ned­er­lands het woord “nar­cis­sist” offi­cieel niet bestaat, want het zou een veel mooiere term zijn.

Een nar­cist heet namelijk niet zo omdat hij iets met nar­cis­sen heeft. (Dan zou hij in het Engels wel een “daf­fodil­list” het­en!) Nee, zow­el de nar­cis als de nar­cist ontleent zijn naam aan een prachtige mythe uit de klassieke oud­heid. Het ver­haal van Nar­cis­sus kent ver­schil­lende vor­men, maar dit is de kern.

Lees verder Lone­ly as a cloud

Bionlogisch

Zoek eens online op het woord milieu­vrien­delijk en je vin­dt een hoorn des overvloeds aan din­gen die zoge­naamd fijn zijn voor mens en pla­neet. Van energiebron­nen tot gewas­bescherming, en van tele­visi­etoestellen tot kraam­cadeaus. Zelfs voor milieu­vrien­delijke bam­boe-T-shirts draaien we onze hand tegen­wo­ordig niet meer om.

Biobewust
Biobe­wust

Maar ja, milieu­vrien­delijk is niet zo’n fijn woord. Er is niets mis mee, natu­urlijk, maar het is wel vijf let­ter­grepen lang en het rolt niet echt soe­pelt­jes over de tong. Geen won­der dus dat er andere woor­den te hulp geschoten zijn. Ze beteke­nen miss­chien niet hele­maal het­zelfde, maar komen (afhanke­lijk van hun con­text) een heel eind in de buurt, of bieden juist een verdere nuancer­ing. Ik denk dan aan kreten als duurza­am, groen, ecol­o­gisch en natu­urlijk.

Lees verder Bion­l­o­gisch

Miauw

Er zijn ter­men uit de exacte weten­schap die een eigen lev­en gaan lei­den. Die zich losweken uit hun oor­spronke­lijke con­text en in gepop­u­lariseerde vorm verder­gaan. Zo zijn er op het gemid­delde ver­jaardags­feestje niet veel mensen die je de fijne kneep­jes kun­nen uit­leggen van Ein­steins spe­ciale rel­a­tiviteit­s­the­o­rie. Maar op datzelfde feestje kent zowat iedereen de vergelijk­ing E=mc2.

En zo kom ik bij een kat. Die van Schrödinger. Je hebt miss­chien al wel eens van hem geho­ord. Als je online een beet­je rond­snuffelt (hon­den­metafoor, sor­ry) ont­dek je al snel dat dit beestje niet voor de poes is. Tal­loze plaat­jes, car­toons en film­p­jes zijn er. Muziek en boeken, ook. En hij heeft gefig­ureerd in tv-series van West Wing tot House M.D., van CSI tot Numb3rs.

Lees verder Miauw

AABBA

In het zuid­west­en van Ier­land liggen een graaf­schap en een stad die dezelfde naam dra­gen: Lim­er­ick. Dat is voor goed geïn­formeerde lez­ers miss­chien al genoeg om te weten wat de titel van dit stuk­je betekent, maar gun me de tijd om eerst even te kijken naar anapesten, amfi­brachen en jam­ben. Dat klinkt als een scheld­kanon­nade uit de mond van Kapitein Had­dock, maar dat is het niet.

Welkom in ons gedicht
Welkom in ons gedicht

Het zijn versvoeten, de bouw­ste­nen waarmee je metra maakt. Metrums, mag ook. Een metrum is een aan­duid­ing voor het ritme, de cadans van een ver­stekst.

Om maar met de laat­ste te begin­nen: een jambe is een versvoet die uit twee let­ter­grepen bestaat. De eerste kri­jgt geen klem­toon, de tweede wel. Dus: te-TUM. De vol­gende zin bestaat uit vijf jam­ben: De broer van Piet is lelijk en gemeen. Tel maar na. Voor de onbevrees­den onder ons: die voor­beeldzin is een jam­bis­che pen­tame­ter. Het voor­voegsel pen­ta- is Grieks voor “vijf”, net als in pen­ta­gon, vijfhoek. (Het gebouw van het Amerikaanse min­is­terie van Defen­sie is dan ook vijfhoekig.)

Lees verder AABBA