Taalterm: Octaaf

De taalterm van deze week, octaaf, is graag als eerste aan de beurt. Uit de startblokken komen is zijn specialiteit. Maar veel geduld heeft hij niet, want ruim voor het einde geeft hij het stokje al over. “Maak jij het maar af,” zegt hij dan, en gaat meteen weer beginnen aan een nieuw project.

Definitie

Een octaaf bestaat uit acht regels poëzie in een gedicht, met name de eerste acht regels van een klassiek Italiaans sonnet. Octaven bestaat meestal uit twee losse groepen (of “strofen”) van vier dichtregels, die elk een een kwatrijn genoemd worden.

In de traditionele indeling van een sonnet leidt het octaaf altijd naar een volta, waarna een onverwachte inhoudelijke wending volgt in een sextet.

Voorbeelden

Dit is het sonnet Paus Leo van de Italiaanse dichter Giuseppe Belli (1791−1863), vertaald door Arthur Hartkamp.

Voordat paus Genga dood onder de grond
gestopt werd, al zijn botten op een rij,
klonk het in Rome uit eenieders mond:
hij is een heus lot uit de loterij.

Al wat hij deed maakte de mensen blij,
er kwam alleen verstandigs uit zijn mond,
en wie hem tegensprak was een zacht ei,
een jacobijn, een boef, een mopperkont.

Maar hij was nog niet dood en bijgezet
of de geliefde paus werd van goed mens
tot ezel, vos of achterlijk sujet.

En zo verging ’t de arme drommel net
als de gestorven kater: op zijn pens
dansen de muizen blij een menuet.

De eerste acht regels, van “Voordat paus…” tot “… een mopperkont”, vormen samen het octaaf.

Etymologie

In de betekenis “acht versregels” bestaat deze term pas sinds de late 16e eeuw, maar de bron ligt bij het Latijn:

• octava (de achtste), van octo (acht)

Weetje

Het herkent varianten op het voorvoegsel octa- ( voor “acht”) ook in andere woorden zoals octopus (inkt­vis met acht ar­men), octaan (kool­wa­ter­stof met acht kool­stof­ato­men) en oktober (achtste maand van de Romeinse kalender, die in maart begon).