Tag: etymologie

Digitale stofwisseling

Het is alweer een tijdje geleden dat ik in deze podcast een fascinerend gesprek hoorde over het internet. Ik ben geen techneut en ik kan het niet allemaal navertellen, maar het ging over de aard van informatienetwerken en hoe robuust die wel of niet zijn, en waarom.

Een van de sprekers floepte er in dat gesprek terloops een zinnetje uit dat ik meteen heb opgeschreven en dat sindsdien op een Post-It aan mijn monitor hangt, als herinnering om er nog even op door te filosoferen.

The Internet has no metabolism because there is no friction in the system.

Het hele idee dat een digitaal systeem een metabolisme zou kunnen hebben was nog nooit in me opgekomen, dus dit zette me meteen aan het denken. Over de vertakkingen van deze notie in IT-termen laat ik me niet uit, daar ben ik veel te veel alfa voor. Maar toch riep deze stelling allerlei vragen op. Wat is een metabolisme eigenlijk? Heb je daar inderdaad frictie voor nodig? Wat betekent de afwezigheid van frictie voor zo’n systeem?

“It’s alive! It’s alive!”

Een duik in Wikipedia leerde me dat een metabolisme een serie chemische reacties is in een organisme, waarmee het leven van dat organisme in stand gehouden wordt. Maar hoe dan? Het Nederlandse synoniem stofwisseling geeft dat heel beeldend weer: er wordt iets met stoffen gewisseld.

(meer…)

23 april 2012
Heterowattes?

In de vorige Taaleidoscoop zag je de beladen termen genocide en allochtoon langskomen. Je hebt nog van me tegoed het verhaal van waar deze woorden vandaan komen.

Om met het eerste te beginnen: genocide is zoals zoveel woorden een nieuwe combinatie van een paar termen uit de klassieke oudheid. In dit geval zijn dat het Griekse woord genos (ras, geslacht) en het Latijnse achtervoegsel -cide (doder), dat op zijn beurt weer afgeleid is van het werkwoord caedere, dat doden betekent. Datzelfde suffix vind je ook in woorden als pesticide (plaag+doder) en suïcide (zelf+doding).

De geboorte van genocide is heel precies vast te stellen: het was in 1943. De vader van het woord is ook bekend, dat was de Pools-Joodse jurist Raphael Lemkin (1900−1959). Hij zocht een term die de systematische moord op bepaalde etnische groepen zou kunnen beschrijven. De Holocaust was toen in volle gang, maar het historische voorbeeld dat hem in eerste instantie op het idee bracht, was de Armeense genocide van vlak na de Eerste Wereldoorlog. Dezelfde volkerenmoord, dus, die nu juist aanleiding is voor het gesteggel over het woord genocide. Je zou het historische ironie kunnen noemen.

(meer…)

7 februari 2012
Wat een type, die Louis!

Vandaag werd ik blij verrast door de jongste hommage op de startpagina van Google. Om de zoveel tijd passen ze daar het Google-logo aan om een bepaalde persoon of gebeurtenis in het zonnetje te zetten. Vandaag doen ze dat zo.

Ik kon het plaatje niet echt thuisbrengen, afgezien van een duidelijke laat-19e-eeuwse uitstraling. Gelukkig hoef je alleen maar door te klikken om te ontdekken dat hier de 224ste geboortedag gevierd wordt van Louis Daguerre – de uitvinder van de daguerrotype, een voorloper van de moderne fotografie.

Meteen sloeg ik aan het mijmeren. Want beeldtaal is ook een soort taal, net als woordtaal, lichaamstaal, gebarentaal, tooitaal etc. Beeldtaal is van alle tijden, maar de komst van de fotografie was een heuse revolutie. Daarvoor bestond alle beeldtaal – van de zeventienduizend jaar oude rotstekeningen in Lascaux tot de realistische schilderkunst van de negentiende eeuw – uit afbeeldingen die gefilterd waren door mensenhersenen. Met de fotografie hadden we voor het eerst een instrument dat een beeld van de wereld kon vastleggen zoals hij echt was. Een heuse paradigm shift, van welke er geen weg terug meer was.

(meer…)

18 november 2011
Kolossaal

Een bezoek aan Rome is een bezoek aan een van de kribbes van onze beschaving. En, zoals ik ontdekte tijdens mijn eerste reis naar de Eeuwige Stad, een tripje naar een grote grabbelton vol taalgeschiedenis.

Een van de dingen die me is bijgebleven is het Colosseum. Op de eerste plaats de ruïne zelf natuurlijk, die indrukwekkend is in zijn grootsheid (zelfs in vervallen staat) en nog imposanter als je hem in je geestesoog voor je ziet in zijn gloriedagen. Maar zelfs de naam “Colosseum” verdient nadere bestudering.

“Amphitheatrum Flavium”

Want hoe het ook voor de hand ligt, het Colosseum is niet zo genoemd omdat het een kolossaal gebouw is. Steker nog, het héét niet eens “Colosseum”!

(meer…)

22 februari 2011
Bok

Al langer had ik het idee om eens iets te schrijven over het woord capriolen. Dat is er zo een waarvan de herkomst niet meteen duidelijk is en waar je een leuke etymologie achter vermoedt. En dat klopt.

Voor de volledigheid: als iemand capriolen maakt, dan haalt hij (in de woorden van Van Dale) “rare streken” uit. Gekkigheid. Bokkensprongen. En wat blijkt? Die associatie met een mannetjesgeit (bok) komt niet zomaar uit de lucht vallen. Want het woord capriool stamt af van het Italiaanse capriolo, wat reebok betekent. Een Nederlandse capriool was dan ook eerst gewoon een sprong in de lucht, nog voordat het “gekkigheid” ging betekenen.

Capriool!

Dat capriolo voert op zijn beurt terug op het Latijnse capreolus (wilde geit) en is verwant aan het Italiaanse capro (geit). En daarmee ben je al een stap dichter bij een woord dat het Nederlands uit het Frans heeft overgenomen: caprice. Of, weer in het Italiaans, capriccio. Een caprice is een gril, een bevlieging; en een capriccio is een muziekstuk dat zonder vast schema, grillig gecomponeerd is.

Maar daarmee ben je er nog niet, want het is de moeite waard om nog een zijstapje te maken. In dit verhaal is namelijk ook nog plaats voor een ander bokkenwoord: cabriolet.

(meer…)

12 oktober 2010
Graftombe

Deze week geniet ik lekker van een vakantie aan de Egeïsche Zee. Maar ook daar valt er genoeg te zien door de Taaleidoscoop. Het hotel waar ik verblijf, bijvoorbeeld, is in de buurt van Bodrum.

Nou heeft de naam “Bodrum” niet meteen een stempel gedrukt op het Nederlands. Maar je komt al een stapje dichterbij als je weet dat deze stad a meer dan drieduizend jaar bestaat en in de antieke wereld bekend stond als Halicarnassus.

En zoals menigeen weet was het Mausoleum van Halicarnassus een van de zeven wereldwonderen in de klassieke oudheid. Het werd gebouwd rond 350 v.Chr. We weten niet precies meer hoe het Mausoleum eruitzag, want het werd verwoest bij een serie aardbevingen, maar dat was nadat het al meer dan anderhalf millennium overleefd had.

(meer…)

13 juli 2010

op zoek naar iets anders?