Tag: etymologie

  • Ridders

    Ridders

    Neem wat oud wit brood, een paar eie­ren, een beetje sui­ker en wat melk. Klop de melk, sui­ker en eie­ren door elkaar. Snijd de korst­jes van het brood af en doop de snee­tjes in het meng­sel. Bak ze dan in boter in een koe­ken­pan – en voilà, je hebt een heer­lijk gerecht dat we in Nederland wen­tel­teef­jes noemen.

    Wentelteefjes

    Een mooi woord is dat, wen­tel­teefje. Het tweede deel van de samen­stel­ling, “teefje”, is waar­schijn­lijk de ver­bas­terde vorm van een oud woord voor een soort gebak. En het eer­ste deel geeft aan dat je deze teef­jes in de pan moet wen­te­len om ze aan beide zij­den gaar te bak­ken. Maar wij zijn lang niet de eni­gen die dit gerecht, of een vari­ant erop, maken. En inter­na­ti­o­naal heeft het de meest uit­een­lo­pende namen.

    De Amerikanen noe­men het French toast, maar er zijn geen aan­wij­zin­gen dat dit een recept van Franse ori­gine is. In Groot-Brittannië wordt het eggy bread genoemd, of gypsy toast. Ook hier is er geen reden om aan te nemen dat zigeu­ners iets te maken heb­ben met de her­komst van de lek­ker­nij. Maar het valt wel op dat de naam­ge­ving steeds sug­ge­reert dat dit eten “van elders” komt.

    (meer…)

  • Salade

    Salade

    Vorige week heb je al gezien hoe de “ach­ter­naam” van Julius Caesar de titel werd van de Romeinse heer­sers, en ook zijn weg vond naar het Nederlandse woord kei­zer.  (Strikt geno­men was het niet zijn ach­ter­naam, maar zijn cog­no­men: het derde deel van de naam van een Romeins staats­bur­ger, in de con­ven­ties van het antieke Rome. De eer­ste twee delen waren het prae­no­men, de “voor-naam”, en het nomen gen­tile, de familienaam.)

    Maar het ver­haal van cae­sar is daar­mee nog niet klaar. Want niet alleen “onze” kei­zers­ti­tel stamt ervan af, ook het woord tsaar is een afge­leide van cae­sar.

    We asso­ci­ë­ren tsa­ren nu vooral met de Russische monar­chie, maar de eer­ste die de titel voerde was een Bulgaar. Prins Simeon I heerste over Bulgarije van 893 tot 927, en hal­ver­wege zijn bewind besloot hij dat de titel van prins hem toch wat te min­ne­tjes was. Dus noemde hij zich­zelf kei­zer, cae­sar – tsar. “De Grote”, voegde hij er ook nog aan toe – want je moet natuur­lijk wel even dui­de­lijk maken wie er de baas is.

    (meer…)

  • Sneetje

    Sneetje

    Er zijn nogal wat men­sen die met een kei­zer­snede ter wereld geko­men zijn. Ik bij­voor­beeld. Maar waarom heet de meest uit­ge­voerde ope­ra­tieve ingreep ter wereld een kei­zer­snede? In menig cock­tail­par­ty­ge­sprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse kei­zer Julius Caesar zo gebo­ren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.

    Julius Caesar
    Julius Caesar

    Om te begin­nen was Gaius Julius Caesar (100−44 v.Chr.) hele­maal geen kei­zer. Hij was een Romeins veld­heer, con­sul en dic­ta­tor – maar geen keizer.

    (Lees dat “dic­ta­tor” trou­wens niet in de heden­daagse zin van het woord. Hier wordt niet bedoeld: een tiran die zijn volk met harde hand bestuurt. In het antieke Rome was dic­ta­tor de titel voor een bui­ten­ge­woon magi­straat met min of meer onbe­perkte bevoegd­he­den, die meestal voor een korte peri­ode werd aan­ge­steld om orde op zaken te stel­len in moei­lijke tijden.)

    (meer…)
  • Kiet

    Kiet

    Tja, wat doe je als je een ver­haal hoort over iemand die in de rats zit over een onbe­ant­woorde liefde? Ik pak met­een de Taaleidoscoop erbij. Dat helpt natuur­lijk voor geen meter om de onwil­lige beminde die gewenste schop onder de kont te geven, maar ja, je kijkt er wel ver­der mee.

    Want je ziet dan met­een de Engelse term voor een onbe­ant­woorde liefde: unre­qui­ted love. Een prach­tige com­bi­na­tie van woor­den, die ook in het Engels poë­tisch en pret­tig ouder­wets aan­doet. Dat komt omdat het woord unre­qui­ted bijna niet meer gebruikt wordt los van love. Je ziet het wel hoor, en niet altijd cor­rect gebruikt – maar in ver­re­weg de meeste geval­len gaat het om de combo unre­qui­ted + love.

    True that!
    True that!

    Zoiets heet een col­lo­ca­tie: twee of meer woor­den die ver­bon­den zijn in een min of meer vaste uit­druk­king. (Collocatie bete­kent let­ter­lijk: samen-plaat­sing.) Voorbeelden in het Nederlands zijn: euvele + moed en harde + waar­heid. Ga maar na, je zou niet snel zeg­gen: “Hij had het euvele lef om haar voor te lie­gen” of “Zij moet nu toch de ste­vige waar­heid onder ogen zien”.

    (meer…)

  • Saunaatje rood

    Saunaatje rood

    Het woord spa is al eer­der ter sprake geweest in de Taaleidoscoop. Het is mis­schien wel het bekend­ste Nederlandse voor­beeld van het gene­riek gebruik van een merk­naam. Dat bete­kent dat de merk­naam Spa (met een hoofd­let­ter) gaan­de­weg anders gebruikt is gaan wor­den: niet om één merk aan te dui­den, maar alle pro­duc­ten in de cate­go­rie. Vandaar dat nie­mand nu raar opkijkt als ze in een café een “spa rood” bestel­len en mine­raal­wa­ter van Sourcy krijgen.

    Spa rood?
    Spa rood?

    Er zijn aller­lei voor­beel­den van zulk gene­riek merk­naam­ge­bruik, van tram­po­line tot plexi­glas, van lino­leum tot fris­bee. In veel geval­len weten de meeste men­sen niet eens meer dat het woord in kwes­tie ooit een merk­naam was.

    Maar met het woord spa is nog iets anders aan de hand. Steeds vaker kom ik het tegen in een heel andere bete­ke­nis, die niets met mine­raal­wa­ter te maken heeft. Nou ja, toch ook weer wel. Maar dan anders. Sorry, dit wordt ver­war­rend; ik doe even een stapje terug.

    (meer…)

  • Pijlen

    Pijlen

    Er zijn van die woor­den die aan elkaar ver­want zijn zon­der dat je het weet. Woorden die elkaar vin­den in een ver­haal. Woorden als hedo­nisme en psy­cho­lo­gie.

    Het begint zo. Hedonisme is een drang tot, zoals Van Dale het zegt, “de bevre­di­ging van zin­ne­lijke ver­lan­gens”. En psy­cho­lo­gie is de stu­die van de zie­len­roer­se­len van de mens. Je kunt de twee natuur­lijk ver­bin­den door je zoiets voor te stel­len als een psy­cho­lo­gisch onder­zoek naar het hedo­nisme, maar kom op. Dat moet beter kun­nen. En dat kan het ook.

    Ga even met me mee naar de klas­sieke oud­heid. Daar komen we een legende tegen die bekend is onder ver­schil­lende namen: het Verhaal van Eros en Psyche, of van Amor en Psyche, of van Cupido en Psyche. Ik houd het maar op die laat­ste; Cupido is de Romeinse tegen­han­ger van de Griekse Eros.

    (meer…)

op zoek naar iets anders?