Filmster

Tom Cruise is een onver­val­ste film­ster, dat staat vast. Maar daar gaat het hier even niet over, al komt het straks wel weer terug. Het gaat eerst om deze zin:

Heb je de nieuw­ste Tom Cruise al gezien?

Met die zin is namelijk iets eige­naardigs aan de hand. Hij lijkt ervan uit te gaan dat er meerdere Tom Cruisen zijn, en vraagt of je de meest recente edi­tie al bewon­derd hebt. Cruise XP, Cruise Vista, Cruise 7, Cruise 10… zoi­ets.

Maar – zoals iedereen weet die de Mis­sion: Impos­si­ble reeks gevol­gd heeft – er is maar één Tom Cruise. (Nu geen grap­jes over Sci­en­tol­ogy mak­en.) Onze voor­beeldzin hier­boven moet dus wel iets anders beteke­nen, namelijk: Heb je de nieuw­ste film met Tom Cruise al gezien?

Letterlijk en figuurlijk

Daarmee hebben we meteen het ver­schil tussen let­ter­lijk en figu­urlijk taal­ge­bruik te pakken. De naam van onze Top Gun wordt in de eerste zin figu­urlijk gebruikt, en in de tweede zin let­ter­lijk.

De manier van niet-let­ter­lijk gebruik van Tom Cruise in de eerste voor­beeldzin is een sti­jl­figu­ur met de chique naam synec­doche (spreek uit: sie-NEK-do-gee). In een synec­doche wordt een deel van iets gebruikt om het geheel aan te duiden. Een ander voor­beeld is “Alle hens aan dek”, waar­bij alle hens – een ver­bas­ter­ing van het Engelse all hands – staat voor de sto­ere man­nen aan wie al die han­den vast zit­ten.

Twee hens

Je hebt het eigen­lijk nooit door, maar je bent zorgvuldig getraind om het ver­schil tussen let­ter­lijk en figu­urlijk elke keer weer feil­loos op te merken en goed te begri­jpen. Let­ter­lijk en figu­urlijk zijn totaal ver­schil­lende werelden, en dat is wel zo hand­ig. Zo zul je in een notar­iële akte of een wet­tekst zelden figu­urlijk taal­ge­bruik tegenkomen. En probeer maar eens een roman te vin­den waarin alleen maar let­ter­lijk taal­ge­bruik voorkomt – dat lukt je niet.

Grijs gebied

Maar er is een gri­js gebied waarin let­ter­lijk en figu­urlijk elka­ar kun­nen over­lap­pen. Om in dat gebied aan te geven met welke van de twee je te mak­en hebt, heb je een soort mar­keervlagget­jes nodig, in de vorm van twee hand­i­ge woor­den: “let­ter­lijk” en “figu­urlijk”. (Die zag je al aankomen.)

Een voor­beeld:

  • Her­man steekt met kop en schoud­ers boven zijn col­le­ga-verkop­ers uit.

Deze zin kan beteke­nen dat Her­man langer is dan zijn collega’s (let­ter­lijk taal­ge­bruik), maar ook dat Her­man een veel betere verkop­er is dan zijn collega’s (figu­urlijk taal­ge­bruik).

Dan deze zin:

  • Her­man steekt let­ter­lijk met kop en schoud­ers boven zijn col­le­ga-verkop­ers uit.

Nu is het duidelijk: hier­mee zeg je iets over Her­mans lengte, niet over zijn kwaliteit­en op het werk.

Ze zijn zeldza­am, maar er zijn in dit gri­jze gebied ook uit­drukkin­gen te vin­den die zow­el let­ter­lijk als figu­urlijk gebruikt wor­den, in één zin. Dat kun je aangeven door er de uit­drukking “let­ter­lijk en figu­urlijk” bij te zetten.

Denk bijvoor­beeld aan de guil­lo­tine:

  • De Franse Rev­o­lu­tie heeft Lodewijk XVI let­ter­lijk en figu­urlijk de kop gekost.
Kop­je klein­er

Inflatie

Helaas zijn in het dagelijks taal­ge­bruik de ter­men “let­ter­lijk” en “let­ter­lijk en figu­urlijk” nogal aan betekenis­in­flatie onder­he­vig, en wor­den ze vaak onterecht gebruikt.

Een voor­beeld:

  • Die hor­ror­film was zó eng, het bloed droop let­ter­lijk van het scherm af.

Let­ter­lijk, echt? Waarschi­jn­lijk niet.

Nog een­t­je:

  • Bij de fusie viel de afdel­ing per­son­eel­sza­k­en let­ter­lijk en figu­urlijk tussen wal en schip.

Ja ja… Zo kan ik er nog wel een paar bakken.

Figuurlijk letterlijk?

Je kunt je er natu­urlijk uit proberen te klet­sen door te zeggen dat in dit soort zin­nen de ter­men “let­ter­lijk” en “let­ter­lijk en figu­urlijk” eigen­lijk figu­urlijk gebruikt wor­den, en een soort overtr­e­f­fende trap sug­ger­eren. Maar dan verzand je in een kro­nke­lige metataal die weinig tot niets meer te mak­en heeft met helder en begri­jpelijk com­mu­niceren.

Houd het er dus maar op dat “let­ter­lijk” en “let­ter­lijk en figu­urlijk” bij uit­stek ter­men zijn die je beter niet figu­urlijk kunt gebruiken.

Een let­ter­lijk figu­urlijke uit­gli­jder

En onze goede vriend Tom Cruise, onze film­ster? Hij schi­jnt vrij klein van stuk te zijn, dus als hij met kop en schoud­ers boven zijn col­le­ga-ster­ren uit­steekt, dan is dat hele­maal figu­urlijk.

Let­ter­lijk.

Wat vind jij?