Systematisch vs. systemisch

Als iets plaatsvin­dt of is opgezet “zoals een sys­teem”, dan kom je al snel uit op woor­den als sys­tem­a­tisch en sys­temisch. Toch zijn deze twee ter­men niet onder­ling uitwissel­baar. Wat beteke­nen ze pre­cies en wan­neer kies je voor welke vorm? We leggen het uit!

Waar hebben we het over?

Als woor­den van een andere, onderliggende term zijn afgeleid, is het alti­jd even oplet­ten welke wend­ing het nieuwe woord daaraan geeft.

Betekenis en gebruik

De woor­den sys­tem­a­tisch en sys­temisch hebben bei­de betrekking op een sys­teem. Maar de manier waarop verschilt:

  • Sys­tem­a­tisch betekent: “vol­gens een ordelijk sys­teem”, “op een samen­hangende manier”.
  • Sys­temisch betekent: “aan­wezig of werkza­am in het hele sys­teem”, “ken­merk­end voor het gehele systeem”.

Voorbeelden 

  • De boeken in een bib­lio­theek zijn sys­tem­a­tisch gerangschikt.
  • We moeten dit prob­leem sys­tem­a­tisch aanpakken.
  • Steeds meer mensen erken­nen het sys­temis­che racisme in de samenleving.
  • Bij som­mige vor­men van kanker is een sys­temis­che aan­pak de enige optie.

Even opletten

Je zag het al aan het laat­ste voor­beeld: het woord sys­temisch komt geregeld voor in een medis­che con­text. De geeft dan aan dat een ingreep, uitwerk­ing of behan­del­ing niet alleen effect heeft op een bepaald orgaan, of een bepaald deel van het lichaam, maar op het hele lichaam.

Denk bijvoor­beeld aan het ver­schil tussen een lokale ver­dov­ing bij de tan­darts en de totale anes­the­sie bij een lon­g­op­er­atie. In het eerste geval is het effect niet sys­temisch, in het tweede geval wel.

Weetje

Het bron­wo­ord sys­teem voert terug op het Lati­jn (sys­tema, “sys­teem”, “orden­ing”), en verder op het Grieks (sys­tema, “samengesteld geheel”). De bestand­de­len beteke­nen let­ter­lijk “op een ordelijke manier samen­voe­gen”: syn- (samen) + his­tanai (tot stand brengen).

De mod­erne beteke­nis van “een geheel van samen­hangende ideeën, feit­en of onderde­len” is pas eeuwen lat­er, in de 17e eeuw, ontstaan.

Wat vind jij?