Enclave, exclave… wat is het verschil?

Dezer dagen zijn de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla in het nieuws, maar wat is een “exclave” precies? En wat is het verschil met het meer gebruikelijke woord enclave?

Spiegelbeelden

Onze zoektocht begint bij Van Dale, dat hier duidelijk over nagedacht heeft en de lemma’s gespiegeld definieert. Het woordenboek omschrijft een enclave als een “stuk vreemd grondgebied dat door eigen grondgebied ingesloten is” en een exclave als een “stuk eigen grondgebied dat door vreemd grondgebied ingesloten is”.

Zo bezien kun je zeggen: een enclave is een exclave, alleen bezien vanuit een ander standpunt. Het hangt er dan van af hoe je ernaar kijkt, vanuit het perspectief van het omsluitende territorium of van het territorium waar de enclave/exclave bij hoort.

Een uitstapje naar het Engels lijkt dit beeld te bevestigen. Het toonaangevende Amerikaanse woordenboek Merriam-Webster legt uit dat een enclave “a distinct territorial, cultural, or social unit enclosed within or as if within foreign territory” is. Dat is een iets bredere en meer flexibele definitie dan bij Van Dale, maar de strekking komt overeen. Voor exclave komt ook Merriam-Webster met een spiegelbeeld-definitie: “a portion of a country separated from the main part and constituting an enclave in respect to the surrounding territory”.

Zij aan zij

Maar hoe verklaar je dan dat ik vandaag onderstaande beelden in mijn nieuwsupdates voorbij zag komen? De NOS noemt Ceuta een exclave; de New York Times een enclave. Spreken ze elkaar tegen?

In een apart kader biedt de NOS alvast enige verduidelijking. Zij zien een enclave als een stuk land dat volledig omsloten wordt door slechts één ander land, terwijl een exclave door één of meerdere andere landen omsloten kan zijn. Dat “één of meerdere” kan verwarrend zijn, want is een exclave die omringd wordt door één land dan hetzelfde als een enclave? Is een enclave een speciaal geval of subcategorie van een exclave?

Dieper graven

Met de uitleg van de NOS zetten we al een stap in de goede richting, en een duik in Wikipedia (Nederlands en Engels) biedt nog meer duidelijkheid.

Bekijk het zo: de woorden enclave en exclave omschrijven eigenlijk andere dingen.

• Een enclave is een stuk territorium dat volledig omringd wordt door een groter gebied waar het politiek (of cultureel of etnisch) niet bij hoort. Dit is dus vooral een geografische of topografische definitie.
• Een exclave is een stukje van een land of andere politieke eenheid dat nergens vastzit aan die grotere eenheid. Deze definitie is dus meer politiek of staatkundig.

Visueel kun je het je zo voorstellen. Enclaves zien er op de kaart uit als kleine gebiedjes die helemaal ingekapseld zijn in een groter gebied. Exclaves zijn onderdelen van een groter geheel die op de kaart los staan van dat geheel.

Overlap of niet?

Kijk, nu komen we ergens. Zo bezien krijg je drie mogelijke categorieën van wel/geen overlap:

• Een enclave die geen exclave is
• Een enclave die óók een exclave is
• Een exclave die geen enclave is

Laten we kijken of we daar wat voorbeelden bij kunnen vinden.

• Vaticaanstad is wel een enclave (helemaal ingesloten in Italië), maar is geen exclave (het is een onafhankelijke stadstaat die niet hoort bij een ander land).
• Baarle-Nassau en Baarle-Hertog zijn respectievelijk een Nederlandse gemeente die zich deels in België bevindt en een Belgische gemeente die zich deels in Nederland bevindt. Ze vormen samen een lappendeken van exclaves waarvan er veel ook enclaves zijn.
• Alaska is wel een exclave (van de Verenigde Staten, grenzend aan Canada), maar is geen enclave (het wordt niet omringd door Canada).

Nét niet een enclave

Terug naar Ceuta en Melilla, de Spaanse gebieden aan de Marokkaanse kust die nu in het nieuws zijn. Gewapend met onze nieuwe kennis kunnen we zeggen dat dit inderdaad exclaves zijn: stukjes Spanje buiten Spanje.

Waarom zijn het geen enclaves? Omdat ze niet helemaal omringd worden door Marokko: ze grenzen namelijk ook aan de kust, aan het water van de Middellandse Zee. Dat is het cruciale onderscheid: als er maar een klein stukje van een exclave grenst aan een ander, derde land (of zelfs meerdere derde landen) of aan een zee of meer, dan is het formeel geen enclave meer.

Ceuta en Melilla zijn strikt genomen zelfs semi-exclaves, juist omdat ze aan de zee grenzen. Je kunt dus nóg meer de diepte in gaan, maar dat gaat bij dit verhaal te ver. Voor de liefhebbers: ja, je hebt ook semi-enclaves (weer: met een zeegrens) en ja, die kunnen net als Vaticaanstad ook onafhankelijke staten zijn. Monaco is een semi-enclave die géén semi-exclave is.

Weer wat geleerd

De keuze van de New York Times in het voorbeeld hierboven is misschien vooral redactioneel geweest. Net als in het Nederlands is in het Engels enclave verreweg het meest gebruikte en meest herkenbare woord. Het kan zijn dat de NYT zijn lezers de verwarring van wat-is-een-exclave-nou-weer wilde besparen. Of misschien hebben ze gewoon iets te snel op “publish” geklikt. Of, en dat kan ook, misschien wordt in het dagelijks taalgebruik het woord enclave vaak gebruikt in de betekenis van exclave of semi-enclave en kan dat de meeste mensen niet zoveel schelen.

Bij Taaleidoscoop vinden we het in ieder geval altijd leuk om iets nieuws te leren en met deze hele excursie door het land van (semi-)exclaves en -enclaves kijken we  voortaan toch weer net even anders naar de landkaarten in de krant en op tv.