Vandaag introduceren we een nieuwe serie op Taaleidoscoop: “Verre neven”. Verre taal-neefjes om precies te zijn – woorden en uitdrukkingen die op het eerste gezicht niet veel met elkaar te maken lijken te hebben, maar toch aan elkaar verbonden zijn.
Op de mythologische middenstip
Even wachten op het fluitsignaal en dan… starten we de serie met de voetballers van Heracles in Almelo. Wat hebben die nou te maken met de Egyptische koningin Cleopatra? Zij behoort zeker tot de eredivisie van de klassieke wereld, maar verder?
Oplettende lezers zullen een eerste link al gespot hebben: de clubnaam is een verwijzing naar de Griekse mythologie, dus daarmee zitten we al in de oudheid. Heracles, ook bekend als Hercules, was een legendarische held en een halfgod – de zoon van oppergod Zeus en de mooie prinses Alkmene.
Probleempje: Zeus was getrouwd met Hera (die ook zijn zus was) en dit was bij lange na niet de eerste keer dat hij een affaire had. De baby van Alkmene – die trouwens een van een tweeling was, van twee verschillende vaders, maar dat laten we even voor wat het is – kreeg in eerste instantie de naam Alkeides. Hera had zo’n hekel aan dit buitenechtelijke kind van Zeus dat ze jarenlang haar best heeft gedaan om de kleine spruit het leven zuur te maken.
Maar die spruit was sterk en slim en doorstond decennialang alle beproevingen die Hera zijn kant op stuurde. We kennen hem nu dan ook als Heracles, een combinatie van Hera en kleos (roem of glorie) – de naam betekent dan ook “glorie van Hera” of “door Hera verworven roem”.
Van Griekenland naar Egypte
Hoe zit het dan met Cleopatra VII? De beroemde farao die wij uit geschiedenislessen en films kennen als de Cleopatra was inderdaad maar liefst de zevende met die naam – maar in veel opzichten was ze meer Grieks dan Egyptisch.
Ze behoorde tot de Ptolemeïsche dynastie die het in Egypte voor het zeggen had na de dood van Alexander de Grote. Die had drie eeuwen vóór onze Cleopatra het Egyptische rijk veroverd en werd daar opgevolgd door Ptolemeus, een van zijn veldheren. Het zal je niet verrassen dat de vader van Cleopatra VII Ptolemeus XII heette.
Cleopatra sprak Grieks en had een Hellenistische opvoeding genoten, dus ze zal zeker de mythes rondom Heracles gekend hebben. Maar haar naam is de aanwijzing die we zoeken om deze verre neven aan elkaar te verbinden. Want de Cleo- in Cleopatra en de -cles in Heracles komen van dezelfde stam: de kleos die we al eerder tegenkwamen.
De naam Cleopatra (kleos + pater) betekent “glorie van haar vader”, waarbij je de afsluiter -patra herkent uit woorden als pater, patriarchaat en zelfs (met een medeklinkerwissel) vader.
In de gloria
En zo is de cirkel rond: Heracles en Cleopatra zijn allebei namen die gegeven zijn ter meerdere kleos van, respectievelijk, de Griekse godin Hera en de Egyptische koning Ptolemeus XII.
Nog iets om over na te denken…
Je zag al dat Zeus getrouwd was met zijn eigen zus, Hera. In mythologische sferen is dat niet echt een dingetje. (Hun ouders, Kronos en Rhea, waren ook broer en zus, en goed voorbeeld doet goed volgen.)
Maar onze Cleopatra was hoogstwaarschijnlijk óók getrouwd met haar eigen broer! Dat was een oud Egyptisch gebruik in dynastieke kringen, om de politieke macht all in the family te houden. Kun je al raden wat de naam was van die broer? Juist: Ptolemeus XIII.
Geef een reactie