Moordnilap

Daar waar iets prak­tisch ver­richt wordt, daar waar zake­lijke, con­crete doel­ein­den nage­streefd wor­den, komt ooit het moment dat het aan­ge­name zich met het nut­tige wil gaan ver­e­ni­gen. Zo ook met taal.

Taal moet ont­staan zijn uit een bijna bio­lo­gi­sche over­le­vings­drift, als een manier om de kans te ver­klei­nen door een leeuw opge­peu­zeld te wor­den. Maar toen de taal er een­maal was, ging de mens er ook spel­le­tjes mee spelen.

Pun

Het Engels heeft hier een voor­sprong op het Nederlands. In kran­ten­kop­pen, in een gesprek in de kroeg, in tv-programma’s – waar je ook kijkt, de Engelse taal is voort­du­rend bezig met een mooi en licht­voe­tig spel met zich­zelf. Zo is het woord voor taal­grapje, pun, een insti­tuut op zich.

In het Nederlands mag je blij zijn als je een goed gemikte taal­grap tegen het lijf loopt; in het Engels is het een wijd ver­breide tra­di­tie om ze te maken. Je hebt zelfs de uit­druk­kin­gen no pun inten­ded en pun inten­ded om aan te geven dat een gepaalde kwink­slag juist niet of juist wel de bedoe­ling was. Zo van:

Steven is so reckless. The way he races through traf­fic, it dri­ves me crazy – no pun intended.

Veel puns maken gebruik van de over­een­komst in uit­spraak tus­sen ver­schil­lende woor­den of de dub­bele bete­ke­nis van een woord. Zo laat William Shakespeare in Romeo and Juliet het per­so­nage Mercutio zeg­gen, ter­wijl hij op ster­ven ligt: “Ask for me tomor­row and you shall find me a grave man.”

Spiegelwoord

Een van de meest inge­ni­euze taal­spel­le­tjes is het maken van palin­dro­men. Dat zijn van die din­gen waar je als kind of tie­ner even­tjes ver­slaafd aan raakt, en waar je daarna nooit meer over nadenkt. Voor wie het niet meer weet: een palin­droom is een woord dat van ach­te­ren naar voren het­zelfde geschre­ven wordt als andersom. Een spiegelwoord.

Er zijn veel palin­dro­men, maar ze wor­den al snel moei­lij­ker naar­mate er meer let­ters in moe­ten. Drie of vier let­ters is goed te doen: kok, pap, tot, kook, raar, neen, enzo­voort. Vijf of zes let­ters is al behoor­lijk pit­tig, bij­voor­beeld: lepel, neven, negen, red­der en ser­res. Zeven let­ters of meer wordt hele­maal moei­lijk, al zijn er een paar woor­den die zo nor­maal aan­doen dat je er bijna niet bij stil­staat dat het prach­tige palin­dro­men zijn – denk bij­voor­beeld aan par­ter­re­trap (12 let­ters) en meet­sys­teem (11).

Er zijn natuur­lijk ook namen die je kunt spie­ge­len, zoals Ada, Bob, Anna, Otto of Reinier. De echt lange palin­dro­men doen al snel wat gezocht aan, maar er zijn wel hele mooie bij, zoals par­ty­boo­by­trap (14), nep­ma­lag­a­lam­pen (15) of edel­staal­plaats­lede (19).

Als je dit een leuke hobby lijkt, kijk dan zeker eens in Opperlandse Taal- & Letterkunde van Battus; daar komen deze voor­beel­den ook vandaan.

De eredivisie

Een palin­droom kan ook bestaan uit meer­dere woor­den – dit is de afde­ling voor gevor­der­den. Een van de meest beroemde, omdat hij ook inhou­de­lijk zo mooi klopt, is in het Engels: A man, a plan, a canal: Panama!

Deze twee Nederlandse voor­beel­den zijn weer van Battus:

• Steeds in ere, heren, is de ets.
• Baas, neem een race­car, neem een Saab.

En weer een Engelse. De eer­ste man zou zich aan zijn vrouw (Eve, ook een palin­droom) heb­ben kun­nen voor­stel­len met: “Madam, I’m Adam.”

Wat je met let­ters kunt, kun je ook met woor­den, en dus zijn er woord­pa­lin­dro­men, waarin de hele woor­den van een tekst ook ach­ter­ste­vo­ren gele­zen kun­nen wor­den: What? So he is dead, is he? So what? (Dit komt niet uit Macbeth.)

Jonson & Gardner

Het is jam­mer dat het woord palin­droom er zelf geen is. Maar we weten wél pre­cies waar het van­daan­komt. Het is name­lijk in de 17e eeuw ver­zon­nen door de Britse toneel­schrij­ver Ben Jonson (1572−1637). Deze tijd­ge­noot en rivaal van Shakespeare voegde de Griekse delen palin (“opnieuw”) en dro­mos (“weg, rich­ting”) samen en kwam zo tot palin­drome.

Drie eeu­wen later ver­zon de Amerikaanse veel­den­ker Martin Gardner de term semor­ni­lap, voor een woord dat een ánder woord ople­vert als je het omkeert. De semord­ni­lap van semord­ni­lap is palin­dro­mes – maar dat had je al door. De term “semor­ni­lap” is een beetje speels en niet hele­maal offi­ci­eel; ook bena­min­gen als semi­pa­lin­droom, half­pa­lin­droom or heter­o­p­a­lin­droom zijn in omgang.

Een voor­beeld hier­van is stres­sed-des­serts, of in het Nederlands loop-pool.

Ten slotte: ook getal­len kun­nen palin­dro­misch zijn. Vermenigvuldig 1111 maar eens met 1111, en kijk dan wat je krijgt!