Latrelatie

Bij mijn weten heeft nog nooit iemand de fab­riek gevon­den waar afko­rtin­gen gemaakt wor­den. En toch moet die bestaan, want er komen bij­na dagelijks nieuwe bij. Als je goed kijkt naar de afko­rtin­gen die nu beschik­baar zijn, kun je wel het een en ander aflei­den over hoe die fab­riek in elka­ar zit. Afko­rtin­gen wor­den namelijk vol­gens een aan­tal ver­schil­lende pro­cedés gemaakt.

Initiaalwoorden

De eerste is ver­moedelijk de oud­ste: het sim­pel­weg echter elka­ar zetten van de eerste let­ters van de afgeko­rte woor­den. Als je het resul­taat uit­spreekt als een serie let­ters, noem je zo’n afko­rt­ing een ini­ti­aal­wo­ord. Voor­beelden:

  • vwo = voor­berei­dend weten­schap­pelijk onder­wi­js
  • IBM = Inter­na­tion­al Busi­ness Machines
  • PvdA = Par­tij van de Arbeid

Dit pro­cedé lev­ert in het Engels door­gaans geen com­pli­caties op, omdat de meeste samen­stellin­gen daar niet aaneengeschreven wor­den. Een voor­beeld: waar pro­duc­ton­twik­kel­ing in het Ned­er­lands één woord wordt waarin twee begrip­pen samenkomen, bli­jft prod­uct devel­op­ment een com­bi­natie van twee losse woor­den.

Je ziet meteen hoe hier in het Ned­er­lands wel ver­war­ring kan optre­den – immers, als een samengesteld woord aaneengeschreven is, dan moet je kiezen hoe je de samen­stelling wilt afko­rten:

  • Soms komen alleen de begin­let­ters van de losse woor­den in de afko­rt­ing terecht (Ned­er­landse Spoor­we­gen wordt NS, niet “NSW”)
  • Maar soms ook de begin­let­ters van de delen van de samen­stelling (Sociale Verzek­er­ings­bank wordt SVB, niet “SV”)

Hmm, lastig. Want als je een nieuwe organ­isatie gaat opzetten, zeg het “Ned­er­lands Insti­tu­ut voor Afko­rtin­genon­der­zoek”, wordt dat dan het NIA of het NIAO?

Lettergreepwoorden

De tweede assem­blage­band in de fab­riek voor afko­rtin­gen werkt weer anders. Die pakt namelijk meer dan alleen de eerste let­ter van de afgeko­rte woor­den. Dat heeft vaak het voordeel dat je er een klink­er bij kri­jgt, waar­door de afko­rt­ing beter uit te spreken is. Zo’n afko­rt­ing noem je een let­ter­greep­wo­ord of verko­rt­ing.

Kijk maar:

  • Het poli­tieke samen­werk­ingsver­band tussen Bel­gië, Ned­er­land en Lux­em­burg heet de Benelux. Vol­gens de eerste meth­ode zou dat BNL gewor­den zijn.
  • De bedri­jf­s­tak van hotels, restau­rants en cafés wordt de hore­ca genoemd; anders zou het HRC zijn.
  • Je kunt op deze manier zelfs een enkel woord verko­rten, zoals bij bios voor bioscoop.

Acroniem

Bei­de fab­ricagemeth­o­d­en kun­nen een bij­zon­der soort afko­rt­ing oplev­eren, namelijk een waar­van de opeen­vol­gende let­ters een uit­spreek­baar woord oplev­eren. Zo’n woord heeft enige sta­tus in afko­rtin­genkrin­gen en heet offi­cieel een acroniem. Met pro­cedé twee kri­jg je eigen­lijk alti­jd een acroniem, maar met pro­cedé een niet.

Benelux en hore­ca zijn dus acroniemen. Drie beroemde voor­beelden uit het Engels:

  • radar = “radio detec­tion and rang­ing”
  • laser = “light ampli­fi­ca­tion by stim­u­lat­ed emis­sion of radi­a­tion”
  • scu­ba = “self-con­tained under­wa­ter breath­ing appa­ra­tus”

Als je die din­gen weer eens (of voor het eerst) voluit geschreven ziet, dan denk je: thank good­ness for acronyms.

Zo’n acroniem wordt vaak een op zichzelf staand woord, waar­bij de afgeko­rte ter­men wat op de achter­grond rak­en. Bij deze woor­den zie je dan ook dat de relatie tussen de afko­rt­ing en de samen­stel­lende woor­den veel loss­er is dan bij gewone afko­rtin­gen – het is eigen­lijk een soort latre­latie.

Grap­pig trouwens: als je tegen de gemid­delde welopgevoede Engelssprek­ende mens zegt dat je een “lat rela­tion­ship” hebt, heeft hij geen flauw idee waar je het over hebt. De afko­rt­ing van het Engelse liv­ing apart togeth­er is eigen­lijk alleen in het Ned­er­lands een veel­ge­bruikt acroniem gewor­den. Het is dus niet eens een uit het Engels overgenomen term, maar eerder een soort zelf in elka­ar geknut­seld stiefkind­je.

Wat vind jij?