Epidemie vs. pandemie

De woorden epidemie en pandemie hebben beide te maken met ziekteverwekkers. Dit artikel verschijnt in 2021, wanneer de wereld nog volop in de greep zit van het coronavirus dat Covid-19 veroorzaakt. Epidemie en pandemie zijn termen die dan ook al lang prominent in het nieuws zijn. Maar wat is precies het verschil?

Waar hebben we het over?

Soms komt een wetenschappelijke term zo breed in het algemene spraakgebruik dat het niet altijd duidelijk meer is wat hij precies betekent – en wat het verschil is met een andere, verwante wetenschappelijke term. Zeker als beide ook nog eens overdrachtelijk gebruikt worden.

Betekenis en gebruik

• Een epidemie is een grootschalige uitbraak van een besmettelijke ziekte.
• Een pandemie is een wereldwijde epidemie.

Zoals je ziet is het een kwestie van schaalgrootte. Kun je bij een epidemie nog zeggen: hij vindt plaats in die-en-die regio of land (Azië bijvoorbeeld, of Brazilië), bij een pandemie gaat dat niet meer op. De hele wereld heeft er dan mee te maken.

Je kunt ook de afgeleide bijvoeglijke naamwoorden epidemisch en pandemisch tegenkomen.

Herkomst
Epidemie is de oudste van de twee: dit woord kunnen we traceren tot in de middeleeuwen. Het komt in het Nederlands voor vanaf rond 1400, maar zijn Franse voorganger épidémie (of ypidime) dateert al uit het midden van de 13e eeuw. 

Pandemie is daarbij vergeleken een nieuwkomer. Het is gevormd op basis van epidemie en komt in het midden van de 17e eeuw ten tonele, ten tijde van de wetenschappelijke revolutie.

Voorbeelden 

• In 2015-2016 was er een epidemie van het zikavirus in Midden- en Zuid-Amerika.
• De ergste pandemie aller tijden was waarschijnlijk de Zwarte Dood in de 14e eeuw, veroorzaakt door de bacterie ‘Yersinia pestis’.

Even opletten

Beide termen worden ook wel overdrachtelijk gebruikt, wanneer een bepaald (vaak onwenselijk) fenomeen zich snel verspreidt door de bevolking. Daarbij geldt net als in de medische context dat een “epidemie” als ernstig geldt en dat “pandemie” daar een soort overtreffende trap van is.

Als metafoor zul je epidemie veel vaker tegenkomen dan pandemie. Een paar voorbeelden:

• Er heerst een drugsepidemie op de scholen in onze stad.
• In de jaren 1990 waren Flippo’s een ware epidemie onder schoolkinderen.
• Het probleem dat jongeren minder lezen begint pandemische proporties aan te nemen.

Weetje

Een ziekte kan naast epidemisch en pandemisch ook endemisch zijn. Dan sluimert hij onder de bevolking en steekt hij met tussenpozen de kop op. Denk aan de griep, veroorzaakt door een influenzavirus. Dat is een endemische ziekte.