Taalterm: Syncretisch

De taal­term van deze week, syn­cretisch, heeft het niet zo op vari­atie. Het is best leuk hoor, een beet­je afwis­sel­ing, maar hij vin­dt het toch veel fijn­er als de zak­en gewoon net­jes op elka­ar lijken, of zelfs hele­maal het­zelfde zijn. Dat is wel zo overzichtelijk, toch?

Definitie

Taalvor­men kun­nen gaan­deweg syn­cretisch wor­den wan­neer ver­schil­lende ver­schi­jn­ingsvor­men van het­zelfde grond­wo­ord gaan­deweg gelijk wor­den, ter­wi­jl ze wel hun func­tiev­er­schil behouden.

Dat klinkt alle­maal nogal tech­nisch, maar bek­ijk het eens zo. 

Stel, je begint met denkbeeldige woord “bloep”. Dan zou het meer­voud van dat woord bijvoor­beeld “bloeps” of “bloepen” kun­nen zijn. Via een pro­ces van syn­cretisme kan dan met de tijd óók de vorm “bloep” het meer­voud gaan aangeven. Met andere woor­den: je hebt de uit­gang ‑s of ‑en niet meer nodig, en het aan­tal ver­schi­jn­ingsvor­men van het basis­wo­ord is klein­er gewor­den. Het sim­pele woord “bloep” kan dan zow­el enkelvoud als meer­voud zijn.

Voorbeelden

Ver­vang ons “bloep” eens door het woord emo­ji. Dat heeft als meer­voud emoji’s. Maar… je kunt ook emo­ji zélf als meer­voud gebruiken. Stel nou dat gaan­deweg de vorm emoji’s verd­wi­jnt uit de taal. Dan is dat een voor­beeld van syncretisme.

Je kunt ook kijken naar werk­wo­or­den. In het Ned­er­lands is er een ver­schil tussen de ik- en de jij-vorm van een werk­wo­ord: ik loop, jij loopt. Maar in het Engels zijn die bei­de vor­men syn­cretisch gewor­den: I walk, you walk. Sterk­er nog, in het Engels is walk én de ik-vorm én de jij-vorm én de wij-vorm én de jul­lie-vorm én de zij-vorm én de infini­tief van het werkwoord!

Nog één voor­beeld. In het Ned­er­lands is er nog een ver­schil tussen de eerste per­soon als onder­w­erp (ik) en als niet-onder­w­erp (me/mij). Kijk maar: Ik gaf Ted een boek / Ted gaf mij een boek. Maar bij de tweede per­soon is dat ver­schil door syn­cretisme deels weggevallen: Je gaf Ted een boek / Ted gaf je een boek, en  U gaf Ted een boek / Ted gaf u een boek. Maar bij Jij gaf Ted een boek / Ted gaf jou een boek zijn de woord­vor­men nog niet syn­cretisch gewor­den: daar zie je nog verschil.

Etymologie

Via het Frans (syn­crétisme) en het Neo­lati­jn (syn­cretismus) voert deze term terug op Griekse bestanddelen:

  • syn- (samen) + een onbek­end tweede ele­ment, mogelijk kra­sis (mengsel) of kretizein (onware uit­sprak­en doen [als een Kretenzer])

Weetje

De woor­den syn­cretisme en syn­cretisch wor­den ook buiten de taalkunde gebruikt. In de the­olo­gie gaat syn­cretismebijvoor­beeld over het samen­bren­gen of vereni­gen van ver­schil­lende religieuze overtuigingen.

Wat vind jij?