Zes terzijdes en een schap

Wat heeft een plank, een schap, gemeen met een Engels vaar­tu­ig, een ship? Nou… niks, sor­ry, maar de achter­voegsels -schap en -ship des te meer. Die zijn alle­bei afkom­stig van een Oudger­maans woord voor “vor­men” of “mak­en”. Ze zijn ver­want aan het Ned­er­landse schep­pen en het Engelse to shape. (Het Oud-Engelse woord voor “vor­men” is dan ook sci­ep­pan, dat al bij­na Ned­er­lands lijkt. Maar dit terz­i­jde.)

Landschap

Er zijn veel woor­den waarin je deze achter­voegsels in bei­de tal­en tegenkomt, van vriend­schap en friend­ship tot kam­pi­oen­schap en cham­pi­onship. Maar er is één woord dat een wel heel bij­zon­der avon­tu­ur heeft beleefd. En dat woord is land­schap, een door en door Ned­er­lands woord. (Merk­waardig is dat eigen­lijk, gezien het feit dat Ned­er­land een land is dat nauwelijks in het oog sprin­gende land­schap­pen heeft: alles is hier plat. Ik kan me moeil­ijk voorstellen dat er vaak iemand uit Zwit­ser­land of Tibet naar de Hol­landse pold­er zal komen om de glo­rieuze pracht van het lage­landen­land­schap te bewon­deren. Maar dit terz­i­jde.)

Het Engels zag ken­nelijk wel wat in land­schap, want het heeft dit kleine woord­je al in de zestiende eeuw overgenomen. (Dus wat zit­ten wij nou te muggen­ziften over man­age­ment­trainee en awk­ward… Maar dit terz­i­jde.) Het woord heeft echter bij het over­steken van het Kanaal een won­der­lijke trans­for­matie doorge­maakt. Omdat -ship de tegen­hang­er is van het Ned­er­landse -schap, zou je zeggen dat land­schap in het Engels “land­ship” zou wor­den. Maar nee, het werd land­scape.

Landscape

Land­scape was in het Engels echt een buiten­been­t­je. Er was bij­na geen ander woord te vin­den dat op diezelfde vijf let­ters eindigde. (Escape is er een­t­je, maar dat komt uit een heel andere bron: het Lati­jn. Maar dit terz­i­jde.) Omdat land­schap­pen iets met het uiter­lijk van het land te mak­en hebben, waren de eerste vier let­ters van land­scape goed te verk­laren voor een Engels­man. Maar het daaropvol­gende -scape was geen Engels achter­voegsel, ter­wi­jl het toch echt als een suf­fix aan­voelde.

Het onver­mi­jdelijke gebeurde, en -scape ging een eigen lev­en lei­den: het ging zich gedra­gen als een achter­voegsel. Een mooi voor­beeld van back-for­ma­tion.

Maar – tromgerof­fel – dit Engelse -scape heeft niet dezelfde func­tie als het Ned­er­landse -schap. Het heeft in zich behouden de hele beteke­nis ‑land­schap. Zo is een snows­cape een sneeuw­land­schap en een moon­scape een maan­land­schap. (De woor­den “snow­land­scape” en “moon­land­scape” bestaat dan ook niet in het Engels. Maar dit terz­i­jde.)

Seascape

Een heel bij­zon­der geval is het woord seascape. Dat is een term die in het Ned­er­lands ron­duit onmo­gelijk is, ter­wi­jl hij wel indi­rect van een Ned­er­lands woord is afgeleid. “Zee­land­schap” zou immers nogal duidelijk een oxy­moron zijn: er is geen land op zee.

In het Ned­er­lands moeten we het dus doen met zeegezicht of zeestuk, maar in het Engels is “land” uit de term verd­we­nen en kun je dus veilig seascape zeggen.

Metaforisch

In deze voor­beelden bli­jft de beteke­nis van het oor­spronke­lijke land­scape nog vrij let­ter­lijk behouden, maar er zijn ook prachtige metaforische com­bi­naties gemaakt. Zo is er een soft­warebedri­jf dat Mind­scape heet. En een bedri­jf voor pro­fes­sionele audioap­pa­ratu­ur dat Sound­scape heet. Een “gelu­id­s­land­schap” en een “geestes­land­schap”, het is bij­na poëzie. Als je op je pc het web op ging, was lange gele­den een goede kans dat je dat deed met een pro­gram­ma van, jawel, Netscape. Net­land­schap dus.

En alle­maal dankz­ij dat buiten­been­t­je -scape, dat eigen­lijk als taalver­vorm­ing zijn car­rière begonnen was. (De Netscape-brows­er is trouwens eind jaren negentig min of meer weggevaagd door Inter­net Explor­er. Maar dit – nou ja, je snapt het wel.)

Wat vind jij?