Waar komt het woord ‘quarantaine’ vandaan?

In Huize Taalei­doscoop zit­ten we nu mid­den in een peri­ode van quar­an­taine. Een van ons heeft Covid-19 opgelopen, en de rest moet zich dus ook afzon­deren tot­dat duidelijk is of wij ook coro­n­a­posi­tief zijn.

Dat roept aller­lei vra­gen op over gezond­heid, de werk­ing van virussen, en hygiëne in huis – maar ook een taalvraag: dat woord quar­an­taine, waar komt het eigen­lijk van­daan?

Venetië

Al gravend naar de roots van de term quar­an­taine kom je al snel uit in het Venetië van de 14e eeuw. In het jaar 1377 om pre­cies te zijn.

Nu was dit een inter­es­sante peri­ode in de geschiede­nis. Ze had­den er nog nooit geho­ord van coro­n­avirussen, maar er was wel een andere besmet­telijke ziek­te die de boel nogal opschud­de. Die ziek­te werd veroorza­akt door de bac­terie Yersinia pestis, en stond bek­end als sim­pel­weg “de pest” of “de Zwarte Dood”.

De pest was al snel een doo­d­von­nis

In Venetië kre­gen ze al snel door, net als in andere haven­st­e­den, dat er soms uit­brak­en van de pest kwa­men wan­neer er een schip in de haven aan­meerde dat kwam uit een land waar de Zwarte Dood al heer­ste. Het was dus voor de Vene­ti­aanse autoriteit­en belan­grijk om te weten of er op zo’n schip de pest voork­wam, voor­dat de beman­ning en goed­eren aan wal mocht­en komen.

Niets menselijks

Nou waren de mensen in het Venetië van de 14e eeuw niet zo héél anders als wij. We houden er alle­maal van om de regels een beet­je te buigen, en ook om ze ron­duit te breken als dat ons goed uitkomt.

Bij onze huidi­ge pan­demie uit zich dat in ille­gale bruiloften met vele tien­tallen mensen bij elka­ar ter­wi­jl er een lock­down is; mensen die met koorts en al toch nog even wat bood­schap­pen doen bij de Appie; en regeringslei­ders die vrolijk op cam­pagne mond­kaploos han­den schud­den met fans, tegen hun eigen regels in. 

In ons mid­deleeuwse Venetië was er vast en zek­er ook aller­lei stoutigheid, maar wat daar in ieder geval bij hoorde was dat je de kapitein van een schip er niet op kon vertrouwen om alti­jd de waarheid te vertellen over het wel of niet voorkomen van de pest aan boord. En het kon ook voorkomen dat de beman­ning het niet eens wist, bijvoor­beeld bij een begin­nend geval van de ziek­te.

Alleen op zee

Maar het reizen op zee heeft één groot voordeel. Hoewel de beman­ningsle­den elka­ar wel kon­den aansteken als de pest aan boord heer­ste, kon­den ze niet van buite­naf besmet wor­den. Ze had­den immers dagen­lang of zelfs weken­lang alleen op zee gedob­berd.

Dat bracht de slimme bazen van Venetië op een idee. De dacht­en: we lat­en zo’n schip gewoon buiten de haven wacht­en om te zien of er iemand klacht­en van de pest kri­jgt. Is dat niet zo, dan kun­nen ze alsnog de stad bin­nen varen. Een soort lokale lock­down-op-het-water, dus.

De haven van Venetië

Net zoals het RIVM en de GGD’s nu aan het stegge­len zijn over hoe lang je een patiënt, of iemand die mogelijk besmet is met Covid-19, in zelfiso­latie moet houden, zo vroe­gen de Vene­tia­nen zich ook af: zo’n schip voor de haven, hoeveel dagen lat­en we die daar water­trap­pe­len voor­dat ze mogen aan­leggen? Wan­neer heb je genoeg vertrouwen dat er geen pest aan boord is?

Een flinke lange tijd

We hebben het al gezegd: ons Vene­ti­aanse ver­haal speelt zich af in de mid­deleeuwen. In Europa was dat een door en door chris­telijke peri­ode. Of dat van groot belang is, weet ik niet zek­er, maar het zou zomaar kun­nen dat de peri­ode die ze in Venetië kozen voor de social dis­tanc­ing van zo’n han­delss­chip geïn­spireerd was door een getal dat in de Bij­bel veelvuldig voorkomt: 40.

Ga maar na. De oudtes­ta­men­tis­che water­snoodramp (de zond­vloed) duurde veer­tig dagen en veer­tig nacht­en. Toen Moses de tien gebo­den ontv­ing, bleef hij veer­tig dagen en nacht­en op de berg Sinaï. David vocht met Goliath nadat die de Israëli­eten veer­tig dagen lang had uitgedaagd. Nadat Jezus was gedoopt, bleef hij veer­tig dagen in de woesti­jn om te vas­ten. En zo zijn er nog tig meer voor­beelden.

Zelfs als dit soort mythis­che ver­halen op werke­lijke his­torische gebeurtenis­sen waren gestoeld, is de kans natu­urlijk miniem dat ál die gebeurtenis­sen echt pre­cies 40 dagen lang duur­den. Het is veel waarschi­jn­lijk­er dat in een tijd en een cul­tu­ur waarin de maan­cy­clus (en niet het zon­ne­jaar) de dom­i­nante tijd­sreken­ing was, een peri­ode van “veer­tig dagen” – lees, méér dan een maan­maand – gewoon een hand­i­ge en gang­bare manier was om “een hele lange peri­ode” aan te duiden.

Quarantaine

Hoe dan ook, onze Vene­ti­aanse vrien­den besloten in 1377 dat de schep­en uit pest­landen veer­tig dagen lang voor de haven moesten wacht­en voor­dat ze de stad bin­nen mocht­en komen. Had je dan nog steeds geen Zwarte Dood aan boord? Dan was je welkom.

En let op, nu gaat het ineens heel snel.

In het Ital­i­aans betekent quar­an­ta giorni “veer­tig dagen”. En peri­ode van een veer­tig­tal dagen werd een quar­an­ti­nagenoemd. De in Venetië toegepaste quar­an­ti­na’s waren een groot suc­ces en von­den navol­ging – in andere Ital­i­aanse haven­st­e­den, maar ook elders in Europa. Bijvoor­beeld in Frankrijk, waar al snel de term quar­an­taine (“een veer­tig­tal dagen”) in zwang kwam. 

Het duurde even, maar gaan­deweg ver­breed­de de beteke­nis van quar­an­taine zich (inter­na­tion­aal) tot alle gevallen van ged­won­gen pre­ven­tieve afzon­der­ing. Rond 1660 duikt het woord quar­an­taine voor het eerst in het Ned­er­lands op. Het is ook in deze peri­ode dat het nieuwe, algemene gebruik van de term van de grond begint te komen.

Een Haar­lemse krant uit 1698: het eerste bericht gaat over een quar­an­taine bij de haven van Sicil­ië

10 dagen

En daar heb je het dan. Een “quar­an­taine” is van oor­sprong een peri­ode van veer­tig dagen iso­latie. Het woord is dus een verre neef van andere woor­den die met het getal 4 te mak­en hebben, zoals kwartquar­ter­backkwarti­erquar­tairen kwartaal.

Bij onze eigen coro­n­a­pan­demie, en vol­gende de Ned­er­landse regels, is de ged­won­gen iso­latie in geval van risi­co nu 10 dagen (dat was eerst 14). Als je heel streng bent en je aan de ety­molo­gie van het woord houdt, dan is een “quar­an­taine van tien dagen” dus een oxy­moron: een peri­ode van 40 dagen die 10 dagen duurt. Het moet niet gekker wor­den.

Wat vind jij?