Taalterm van de week: Lijdende vorm

De taal­term van deze week, lij­dende vorm, is een soort goochelaar. Als jij een koni­jn in je hand hebt en een bloem in een doos, dan knipt hij met zijn vingers et voilà! – nu zit het koni­jn in de doos en de bloem in je hand. Sterk­er nog, hij kan een van de twee ook hele­maal lat­en verd­wi­j­nen.

Definitie

De lij­dende vorm is de taalvorm waar­bij het gram­mat­i­cale onder­w­erp in een zin de han­del­ing niet uitvo­ert, maar juist onder­gaat. (Degene die de han­dling wél ver­richt, kun je eventueel opne­men in een con­struc­tie met door.)

Je kunt hier­voor ook de ter­men passief of pas­sivum tegenkomen.

De lij­dende vorm kent twee ver­schi­jn­ingsvor­men:

  • De onvoltooide tijd van maak je met het hulp­w­erk­wo­ord wor­den.
  • De voltooide tijd maak je met het hulp­w­erk­wo­ord zijn, eventueel in com­bi­natie met het voltooid deel­wo­ord gewor­den.

Voorbeelden

In de voor­beelden hieron­der zie je steeds dezelfde passieve zin in twee tij­den: de eerste in de onvoltooide tijd en de tweede in de voltooide tijd.

  • Hans werd door zijn baas ontsla­gen.
  • Hans is door zijn baas ontsla­gen [gewor­den].
  • De gas­ten wor­den enorm ver­wend door de chef-kok.
  • De gas­ten zijn enorm ver­wend [gewor­den] door de chef-kok.

Je kunt de toevoeg­ing met door ook weglat­en. Daarmee laat je in het mid­den wie of wat de han­de­lende instantie is.

  • Het prob­leem wordt opgelost.
  • Het prob­leem is opgelost.

Etymologie

De lij­dende vorm is ver­noemd naar het lij­dend voor­w­erp. 

In een “gewone” (bedri­jvende) zin onder­gaat het lij­dend voor­w­erp de han­del­ing:

  • De bakker [onder­w­erp] bakt het brood [lij­dend voor­w­erp]. 

In een lij­dende zin zijn die rollen omge­draaid:

  • Het brood [onder­w­erp] wordt door de bakker [lij­dend voor­w­erp] gebakken.

Weetje

Meestal kri­jg je als schri­jver het advies om de lij­dende vorm te mij­den. En terecht: het haalt het tem­po uit de tekst, de inhoud klinkt passief in plaats van actief, en het kan tot onduidelijkheid lei­den over wie wat heeft gedaan.

Toch kun je soms wel degelijk heel bewust kiezen voor de lij­dende vorm. Bijvoor­beeld in een geval waar­bij nie­mand weet wie de han­del­ing heeft uit­gevo­erd, of als je die per­soon nadrukke­lijk niet wilt benoe­men:

  • In het bos wordt geregeld chemisch afval gedumpt.
  • Er is een klacht inge­di­end over jouw manier van lei­d­inggeven.

Wat vind jij?