Taalterm van de week: incipit

De taal­term van deze week, incip­it, vin­dt dat een goed begin het halve werk is. Alle begin is moeil­ijk, dat snapt hij ook wel, maar met een vliegende start kom je een heel eind. Soms heb je immers aan een half woord genoeg – nou ja, een paar woor­den dan…

Definitie

Een incip­it bestaat uit de open­ingswo­or­den van een tekst, wan­neer die gebruikt wor­den om de hele tekst mee te iden­ti­fi­ceren.

Met andere woor­den: als een tekst geen titel heeft, kun je ernaar ver­wi­jzen door de eerste paar woor­den aan te halen. Van­daag de dag komt dit bij­na nooit meer voor, maar in mid­deleeuwse man­u­scripten (die vaak geen titel kre­gen) was het heel gebruike­lijk. Ook bij volk­slied­jes is dit vaak het geval.

Voorbeelden

Denk bijvoor­beeld aan Sin­terk­laaslied­jes. Die noe­men we vaak naar de eerste regel van de liedtekst: Zie, ginds komt de stoom­boot, Sin­terk­laas Kapoen­t­je, etc. Maar ook bij ker­stlied­jes als O den­nen­boom en Mid­den in de win­ter­nacht is dit het geval.

Ook bij bepaalde religieuze tek­sten vind je incip­its. Twee voor­beelden:

  • In de Hebreeuwse Bij­bel wor­den veel boeken ver­noemd naar hun begin­tekst. Het boek dat in het chris­telijke Oude Tes­ta­ment Gen­e­sis heet, wordt in de joodse tra­di­tie Bereisji­et genoemd, naar de Hebreeuwse open­ingswo­or­den “In den beginne”.
  • In de Rooms-Katholieke kerk wor­den ency­clieken (pauselijke brieven over de geloof­sleer) in het Lati­jn geschreven en ver­noemd naar de open­ingswo­or­den. De meest recente ency­cliek dateert van 2015. Haar open­ingswo­or­den en incip­it zijn Lauda­to Si’ (“geprezen zijt gij”), een ver­wi­jz­ing naar Loflied der Schep­ping.

In mid­deleeuwse hand­schriften, ten slotte, werd het incip­it vaak op een dec­o­ratieve manier op de open­ingspag­i­na afge­beeld. Kijk maar naar dit incip­it voor wat we nu het Evan­gelie vol­gens Mattheüs noe­men.

Als je goed kijkt (het is even puzze­len!), herken je daarin de open­ingswo­or­den van dit evan­gelie in het Lati­jn: “Liber gen­er­a­tio­nis Iesu Christi fil­ii David, fil­ii Abra­ham” (oftewel: “Het boek van de afs­tam­ming van Jezus Chris­tus, zoon van David, zoon van Abra­ham”).

Zo’n incip­it diende dus als een soort “herken­ning­stekst” of “titel­pag­i­na”, ook al kreeg het boek zelf geen titel.

Etymologie

Deze taal­term is een woord uit het Lati­jn met een rel­e­vante beteke­nis:

  • incip­it (“het begint”)

Weetje

In de antieke Soe­merische beschav­ing (c. 4000-2000 v.Chr.) wer­den in archieven incip­its gebruikt als een soort inhoud­sop­gave.

De Soe­mer­iërs schreven op kleitablet­ten, en een verza­mel­ing bij elka­ar horende tablet­ten kreeg dan een overzicht­stablet waarop de open­ingswo­or­den van alle andere tablet­ten onder elka­ar waren opgetek­end.

Dit maak­te het voor de klerken die de archieven beheer­den makke­lijk­er om het juiste tablet terug te vin­den, net als een inhoud­sop­gave aan het begin van een heden­daags boek.

Wat vind jij?