Taalterm van de week: Chiasme

De taal­term van deze week, chi­asme, is er dol op om din­gen terug te lat­en komen. Maar een sim­pele copy-paste vin­dt hij weer veel te sim­pel. Nee, zegt hij, je moet wel iets cre­atiefs doen, zoals de her­hal­ing bin­nen­ste­buiten keren. Dan valt hij miss­chien wat min­der op – maar dat is wel zo chic.

Definitie

Een chi­asme is een sti­jl­figu­ur waar­bij je een woord­paar in omge­keerde vol­go­rde her­haalt. Je kunt dit ook doen met woor­den die niet iden­tiek zijn, maar wel ver­want in beteke­nis.

Anders ver­wo­ord: eerst com­bi­neer je term A met term B, om daar­na de tekst te ver­vol­gen met de com­bi­natie van B en A. Je kri­jgt dus een ABBA-patroon van beteke­nis.

Een ander woord voor chi­asme is kruis­stelling. En je ziet ook wel eens de vor­m­vari­ant chi­as­ma.

Voorbeelden

  • De eersten zullen de laat­sten zijn, en de laat­sten zullen de eersten zijn.
  • In het voor­jaar gaan we feesten; ja, dansen zullen we in de lente.
  • Van hem houden doet soms pijn, maar door die kwelling groeit de liefde.
  • Leef je voor je baan, of werk je om te lev­en?

Etymologie

Het chi­asme ontleent zijn naam aan de Griekse let­ter chi, die ver­want is aan onze x.

  • chi­as­ma (kruis­ing), van chi­a­zo (gevor­md zoals de let­ter x [of chi])

Dat zit zo. Schri­jf de vol­go­rde van de woorden/betekenissen maar eens als A‑B-B‑A (zoals we hier­boven al deden), maar dan met de eerste AB op één regel en de daaropvol­gende BA op de tweede regel.

Je kunt dan de bei­de A’s en de bei­de B’s met elka­ar verbinden met kruisende lij­nen. Dat ziet er zo uit:

Je ziet nu meteen waarom de asso­ci­atie met de let­ter x voor de hand ligt: de bei­de ver­bon­den A’s en B’s vor­men een kruis.

Weetje

Er is zelfs een bek­end poplied­je waar­van de titel een chi­asme is: When the going gets tough, the tough get going van Bil­ly Ocean.

Wat vind jij?