Taalterm van de week: Boek

De taal­term van deze week, boek, is bepaald geen einzel­gänger. Hij kan het pri­ma alleen, hoor, en hij is ook op zijn best in een-op-een com­mu­ni­catie, maar een­za­am zal hij nooit zijn. Zijn fam­i­lie ver­takt zich ein­de­loos, met broers en zussen, neven en nicht­en en ooms en tantes in alle wind­streken. Maar één ding hebben ze alle­maal gemeen: ze hebben een hoop te vertellen.

Definitie

Het woord boek kan meerdere din­gen beteke­nen:

  • Een boek is een tek­stueel werk van enige omvang waarin een ver­haal of ver­han­del­ing is opgetek­end. (Hier heb je het over het boek als inhoud.) 
    → Hoe groot “enige omvang” is, is lastig vast te stellen. Noem je een gedrukt pam­flet of ver­slag van 5000 woor­den al een “boek”? Waarschi­jn­lijk niet. Maar vanaf een bladz­i­jde of 50 is de term boek al snel op zijn plaats. Toch hoef je het bij deze beteke­nis niet eens over fysieke pagina’s te hebben: een audioboek of e‑boek is óók een boek!
  • Een boek kan ook een deel zijn van een grotere tekst: een indel­ing die ligt boven het niveau van het hoofd­stuk. (Hier heb je het over het boek als onderdeel van de inhoud.)
  • Een boek is daar­naast een verza­mel­ing vellen, vaak in gebon­den vorm, waarop zo’n ver­haal of ver­han­del­ing is opgeschreven, eventueel met illus­traties. (Hier heb je het over het boek als voor­w­erp.) 
    → Zo’n gebon­den boek is van­daag de dag de stan­daard, maar heet strikt genomen een codex, want een boek kan ook een boekrol zijn – maar in het dagelijks taal­ge­bruik noe­men we dat gewoon een “boek”.

Voorbeelden

  • Het bestverkochte boek van 2019 in Ned­er­land was ‘De zeven zussen’ van Lucin­da Riley.
  • De roman ‘Mid­dle­march’ van George Eliot bestaat uit acht boeken, die elk in meerdere hoofd­stukken zijn opgedeeld.
  • Een huis zon­der boeken is ontzield.

Etymologie

De herkomst van het woord boek is niet hele­maal duidelijk. 

Lange tijd was de con­sen­sus dat het Oudned­er­landse buoke (net als het Oud­hoog­duitse buoch en het Ouden­gelse boc) afs­tamde van het Pro­toger­maanse woord bok­iz, dat “beuken­boom” betek­ende. (Tot op de dag van van­daag zijn de Duitse woor­den voor boek en beuk respec­tievelijk Buch en Buche.) Het idee is dan dat er vroeger op berken­houten tablet­ten in runen­schrift tek­sten wer­den gek­erfd, of miss­chien op de bast van de boom zelf.

Inmid­dels hebben onder­zoek­ers ook een andere verk­lar­ing gevon­den. Boek zou ver­want zijn aan het Oudindis­che bha­gaḥ (bez­it, toedel­er). In het Oudger­maans zou de beteke­nis veran­derd zijn in “lot” of “wat toebe­deeld is”. Gaan­deweg zou het woord dan betrekking hebben gekre­gen op opgeschreven runen­tekens, die als het ware “tot hun lot bestemd” waren in hun opgeschreven vorm. En daar­van­daan kun je dan de stap mak­en naar de beteke­nis “boek”.

We zullen waarschi­jn­lijk nooit hele­maal zek­er weten wat de voorgeschiede­nis is van het woord boek, maar dat het een héél oud woord is, dat staat wel vast!

Weetje

Als je nog een keer kijkt naar de drie betekenis­sen van boek hier­boven, dan zie je dat die elka­ar op inter­es­sante manieren kun­nen kruisen of over­lap­pen. Een paar voor­beelden:

  • De driedelige gedruk­te Dikke Van Dale bestaat uit meerdere “boeken” (objecten) – die hier offi­cieel boek­ban­den het­en – maar is het toch maar één boek, met één titel.
  • Je zag al dat een roman als Mid­del­march op inhoud­sniveau uit meerdere boeken (delen) bestaat, maar het is toch ook maar één boek op de plank.
  • Als je vier ver­schil­lende ver­sie van De zeven zussen naast elka­ar hebt – de hard­cov­er, de paper­back, het e‑boek en het audioboek, bijvoor­beeld – dat is dat inhoudelijk nog steeds maar één boek, zij het in ver­schil­lende ver­schi­jn­ingsvor­men.
  • Er zijn ook twi­jfel­gevallen. Leg op tafel het Rus­sis­che orig­i­neel van Anna Karen­i­na en daar­naast de Ned­er­landse ver­tal­ing. Dat zijn twee voor­w­er­pen, twee boeken. Toch is het maar één ver­haal, één boek. Maar dan weer wel in twee ver­schil­lende tal­en – dus toch twee boeken? En zo ja… Anna Karen­i­na is al hon­der­den keren ver­taald, dus wat betekent dat dan: is de fameuze roman van Tol­stoj hon­der­den boeken?

Je ziet het al… het begrip boek is zó rijk en ook zo belan­grijk voor ons begrip van tal­ige com­mu­ni­catie, dat je er, eh… boeken vol over zou kun­nen schri­jven!

Wat vind jij?