TVDW: Afleiding

De taal­term van deze week, aflei­d­ing, is niet bijster orig­i­neel. Daar staat dan wel weer tegen­over dat hij heel flex­i­bel is. Als een soort taal­tove­naar trekt hij aller­lei ideeën uit zijn hoed die direct herken­baar zijn, maar toch steeds weer een andere twist hebben.

Definitie

Een aflei­d­ing is een woord dat afgeleid is van een ander woord door daar ten min­ste één gebon­den mor­feem aan toe te voe­gen.

Dat klinkt nogal tech­nisch, maar het doet er wel degelijk toe. Een gebon­den mor­feem is een woord­deel dat niet op zichzelf kan staan, zoals een voor­voegsel of achter­voegsel.

Com­bi­neer je een zelf­s­tandig woord (een zoge­naamd “vrij mor­feem”) met een andere term die óók op zichzelf kan staan, dan kri­jg je een samen­stelling, zoals kop + tele­foon = koptele­foon. Dat is geen aflei­d­ing.

Maar com­bi­neer je datzelfde woord met een achter­voegsel zoals -ig, dan kri­jg je wel een aflei­d­ing: kop­pig.

Voorbeelden

  • De luie leer­ling keek schaa­pachtig naar de docent.
  • Op de snel­weg moet je op tijd voor­sorteren.
  • Bij natu­urkunde hebben we het nu over ver­brand­ing.

Ten overvloede: de gebon­den mor­fe­men die in deze zin­nen aan een grond­wo­ord zijn toegevoegd zijn: ‑achtig, voor-, ver- en -ing.

Etymologie

Een afgelei­de term is een woord dat “een stap ver­wi­jderd” is van het grond­wo­ord, en dat zie je terug in de ety­molo­gie:

  • af (weg) + lei­den (voeren)

Weetje

Een ander woord voor aflei­d­ing is de vak­term derivatie.

Wat vind jij?