The mysterious case of the freelance suffix

Als je denkt aan de organ­isatie van de heden­daagse arbei­ds­markt voor pro­fes­sionele dien­stver­len­ing, dan schi­eten woor­den als rid­der, sol­daat en huurl­ing je niet als eerste te bin­nen. Toch lopen er een hoop rond – maar waar? Ze zijn niet in loon­di­enst. Ze werken niet voor een uitzend­bu­reau. Ze vallen onder geen enkele cao. Het zijn de koene stri­jders van de arbei­ds­markt: de free­lancers.

Wat is een free­lancer eigen­lijk? Wat is er free aan en waar komt die lance van­daan? Om met het laat­ste te begin­nen: van oor­sprong is het een heuse lans. Een rid­der of sol­daat die zich van een lans bedi­ende, was een “lan­si­er”; in het Engels: een lancer of een lance.

Vechtersbazen

De meeste lances werk­ten niet via Rand­stad, maar waren in dienst bij een leg­er of een heers­er. Ze had­den zo hun recht­en en ver­plichtin­gen. Ze moesten vooral loy­aal zijn aan hun baas. Maar er waren ook vechters­bazen die zich onder nie­mands gezag wilden stellen en die zich ver­hu­ur­den aan wie de geld­buidel maar open wilde trekken. Dat waren de vri­je lan­siers, de zoge­naamde free lances.

In het Engels is een free lance nu iemand die zich niet bindt aan één baas, maar die zijn dien­sten aan­biedt aan ver­schil­lende opdracht­gev­ers. Maar ook (nog steeds) een onge­bon­den sol­daat, een huurl­ing.

De spelling van free­lance, free­lancer en free­lan­cen is in het Ned­er­lands strak geregeld: alleen de aan elka­ar geschreven vor­men staan onder con­tract. In het Engels cir­culeren nog aller­lei spelling­vari­anten voor deze woor­den: los geschreven (Ivan­hoe was not a free lance), met een streep­je (John works as a free-lancer) of aan elka­ar (She is a free­lance reporter). Vooral­snog zullen die elka­ar bli­jven becon­cur­reren, tot­dat een van deze spellin­gen – waarschi­jn­lijk de spelling als één woord – bij werkgev­er Engels in vaste dienst komt.

Detective

Wie nooit in vaste dienst heeft gew­erkt, is Her­cule Poirot. De bril­jante Bel­gis­che detec­tive van Agatha Christie kan zichzelf bedruipen. Hij is dan ook wereld­beroemd om zijn spe­cialiteit: het oplossen van moor­den. Geen slech­terik die aan zijn mee­do­gen­loos ana­lytis­che brein ontsnapt.

Er is een enorme verza­mel­ing woor­den voor de meest uiteen­lopende manieren waarop iets of iemand het lev­en ont­nomen kan wor­den. En in veel van die woor­den komt het­zelfde achter­voegsel terug.

Je kunt als opstap­je zelf­mo­ord nemen – al is dat voor Poirot miss­chien totaal onin­ter­es­sant. Dat woord klinkt voor veel mensen een beet­je cru. Je ziet daarom dat soms zelf­dod­ing als eufemisme wordt gebruikt. En als zelfs “dod­ing” nog te sterk is, is er alti­jd nog suï­cide. Een woord dat veel min­der gebruike­lijk is dan zijn Engelse evenknie, sui­cide, maar dat wel het achter­voegsel bevat waar het hier om draait: -cide. (Dat suf­fix stamt af van het Lati­jnse woord voor doden, caedere. Suï-cide betekent let­ter­lijk het­zelfde als zelf-moord: het doden van zichzelf.)

En -cide heeft goede zak­en gedaan.

Wil je de mieren in je huis kwi­jt? Pak een insec­ti­cide. Her­cule staat nu op het punt om naar huis te gaan, maar we vra­gen hem nog even te bli­jven. Wie zijn teelt wil bescher­men tegen onkruid of nare beestjes, pakt een bus her­bi­cide of pes­ti­cide. De toevoeg­ing -cide betekent hier “doder van”.

Maar het kan ook “moord op” beteke­nen, zoals in geno­cide, de moord op een volk of bevolk­ings­groep, en infan­ti­cide, het doden van een baby. En iedereen kent wel uit Engel­stal­ige poli­tieseries het woord homi­cide: “moord op een mens”. En daarmee is onze free­lance detec­tive weer hele­maal in zijn ele­ment.

Condoom

Nog even dit. Wil je iets kun­nen doden, dan moet het wel eerst lev­en. Maar wil je juist voorkomen dat er iets gaat lev­en, dan ben je soms gebaat bij een wapen waar menig con­doom mee uit­gerust is: een zoge­naamd “zaad­do­dend mid­del”. Een sper­mi­cide, dus. Poirot had geen kinderen, toch?

Wat vind jij?