VZN

De afgelopen dagen is er geen ontkomen aan. Sla een krant open, zet de tv aan, luis­ter naar de radio – het nieuws van het ogen­blik is die grote wolk as die boven Europa hangt en het vliegver­keer ontregelt.

De aswolk op 16 april 2010...
De aswolk op 16 april 2010...

Wat mij steeds opvalt is dat in de bericht­gev­ing over deze wolk steeds gespro­ken wordt over “de IJs­landse vulka­an” of een vari­ant daarop. Ik kan me niet voorstellen dat bij een uit­barst­ing van de Vesu­vius of van Mount Saint Helens de pers zich zou bedi­enen van ter­men als “de Ital­i­aanse vulka­an” of “de Amerikaanse vulka­an”. Dat klinkt ron­duit belache­lijk. Dus waarom nu wel?

Even een snelle test: weet jij, zon­der te spieken, hoe deze vulka­an heet? Ik dus ook niet. Maar ik heb al wel gespiekt, en het is: Eyjaf­jal­la­jökull. Wablief?!

Lees verder VZN

Oma

Een paar weken gele­den keek de Taalei­doscoop al naar achter­na­men, en dus kon dit stuk­je niet uit­bli­jven… Hoe zit het met onze voor­na­men?

Je naam is een won­der­lijk ding. Het zijn maar een paar klanken op een rij – maar wat zijn dat belan­grijke klanken! Je vat ermee samen wie je bent. En dat is niet niks. Je kunt ook zeggen, “Ik ben Ned­er­lan­der” of  “Ik ben kleuren­blind”. Maar daarmee geef je alleen maar aan dat je hoort bij een bepaalde (deel)groep. Als je zegt, “Ik ben Daan”, dan is daarmee alles gezegd. Er is geen groep van Daa­nen, zelfs al hebben anderen dezelfde voor­naam als jij. Daan, dat ben jij.

Het merk­waardi­ge is dat je je eigen naam, hoe per­soon­lijk die ook is, niet zelf uitki­est. Dat doen je vad­er en moed­er voor je. Het is dan ook niet ver­won­der­lijk dat mensen soms lat­er, vaak in hun tiener­jaren, een andere roep­naam kiezen. Maar bij je geboorte zegt je naam meer over je oud­ers dan over jou zelf.

Lees verder Oma

Zoon van Pieter

Jij en ik hebben een voor­naam en een achter­naam en dat vin­den we de nor­maal­ste zaak van de wereld. Toch is dat niet alti­jd zo geweest. Nou ja, wel voor jou en mij, maar niet voor de over­g­rootoud­ers van onze over­g­rootoud­ers.

Napoleon in zijn werkkamer (Jaques-Louis David, 1812)

Je kent miss­chien wel het ver­haal dat het alle­maal de schuld is van Napoleon. We had­den hier in Ned­er­land, zo gaat deze ver­sie, alle­maal geen achter­naam tot die oude Nap­pie hier huis kwam houden en ons ver­plichtte om er een te kiezen. Hele­maal bez­i­j­den de waarheid is dit niet, maar het ligt wel iets gen­u­anceerder.

Aan het begin van de negen­tiende eeuw – want daar hebben we het over – had­den de meeste inwon­ers van wat we nu Ned­er­land noe­men wel degelijk een achter­naam. Dat was soms een fam­i­lien­aam, maar soms ook een patron­iem. Daar­bij wordt je achter­naam gevor­md uit de naam van je vad­er. Als je vad­er Pieter heet en jij Bert, dan ben jij dus Bert Pieter­sz (kort voor Pieter­szoon).

Lees verder Zoon van Pieter

Antiaanbakcontinent

Als je mensen vraagt om de con­ti­nen­ten van de aarde op te noe­men, is er een dat vaak ver­geten wordt: de Zuid­pool. Of, cor­recter: Antarc­ti­ca. En als je mensen vraagt om Antarc­ti­ca te spellen, is er vaak ook een let­ter die ver­geten wordt: die eerste c. Dat is ook niet zo gek, want iedereen spreekt het uit als Ant-ar-tie-ka. Dus wat doe die c daar eigen­lijk?

Antarctica
Antarc­ti­ca

Om dat te snap­pen, moet je eerst even terug naar de eerste drie let­ters van Antarc­ti­ca: Ant-. Die vervullen hier het­zelfde rol als in antecedent, antag­o­nist en anti­aan­bak­laag. Het voor­voegsel ant- (of anti-) betekent: tegen, of tegen­overgesteld aan.

Maar dan ben je er nog niet, waar waar­van is Antarc­ti­ca dan het tegen­overgestelde? Gelukkig ligt het antwo­ord daarop nogal voor de hand. De Zuid­pool is de tegen­hang­er van de Noord­pool. En inder­daad, Arc­ti­ca is een naam voor het noord­pool­ge­bied. In het Ned­er­lands hoor je hem niet vaak, maar in het Engels ben je vast wel eens the Arc­tic tegengekomen, wat het­zelfde betekent.

Lees verder Anti­aan­bak­con­ti­nent