Komma mee naar Oxford

Om de zoveel tijd komt de vraag weer eens boven bor­re­len: “Maar je mág toch hele­maal geen kom­ma voor en zetten?” Nu zijn er veel taalvra­gen waar inder­daad een sim­pel goed-of-fout antwo­ord op is – “hij wil naar huis” is goed; “hij wilt naar huis” niet – maar daar hoort deze niet bij.

komma
Het lem­ma van komma

De kom­ma is een bij­na muzikaal leesteken. Je gebruikt hem om de cadans van de zin aan te geven en om de bood­schap te ver­duidelijken door aan te wijzen wat wel en niet bij elka­ar hoort. Daar­naast is de kom­ma een formeel instru­ment waarmee je de beteke­nis van een zin kunt sturen. En het is de moeite waard om daar goed op te letten.

Ga je even mee naar Oxford? Maak voor­dat we vertrekken wel een lijst­je van de din­gen die je mee wilt nemen. Bijvoor­beeld: een tanden­bors­tel, een boek om te lezen, je paspoort, en wat con­tant geld. En kijk, daar begint de ellende meteen al, want die laat­ste kom­ma in de vorige zin, hoort die daar wel? Oftewel, moet het niet zijn: een tanden­bors­tel, een boek om te lezen, je paspoort en wat con­tant geld? Wel­nu, dáárom gaan we juist naar Oxford!

Het zit namelijk zo. In die Engelse stad staat een uni­ver­siteit, de Uni­ver­si­ty of Oxford, die al bestaat sinds de 11e eeuw. En vanaf de jaren 1480 heeft die uni­ver­siteit ook een eigen drukkerij/uitgeverij, die door het lev­en gaat als Oxford Uni­ver­si­ty Press of OUP. Het is dus niet voor niets dat dit insti­tu­ut geldt als een illus­ter bas­tion van weten­schap en ken­nisover­dracht. Zozeer zelfs dat de ser­iële kom­ma – want zo heet die kom­ma waar we het nu over hebben – ook wel de Oxford-kom­ma genoemd wordt. Want, dat snap je inmid­dels wel, bij de OUP zijn ze er een voor­stander van om hem te gebruiken.

komma-schaduw
Spli­jtzwam

Oxford staat daarin zek­er niet alleen, want de meeste Amerikaans-Engelse sti­jl­gid­sen schri­jven de ser­iële kom­ma ook voor. Maar bin­nen Groot-Brit­tan­nië is Oxford juist het buiten­been­t­je: de meeste Brit­ten vin­den hem over­bod­ig. En zo kom je aan twee kampen.

Even terug naar Ned­er­land: over het alge­meen wordt hier aanger­aden om de ser­iële kom­ma niet te gebruiken. Maar dat wil niet zeggen dat je hem nooit mag gebruiken. Neem het vol­gende voorbeeld.

Zij ging uit eten met haar oud­ers, de kon­ing en de koningin.

In deze zin moet “zij” wel Amalia, Alex­ia of Ari­ane het­en, want haar oud­ers zijn immers de kon­ing en koningin. Maar stel nou dat “zij” Jan­neke heet en dat ze met haar oud­ers (die Frans en Tan­ja het­en) plus het kon­ingspaar uit ging eten. Dan kun je toch echt, om ver­war­ring te voorkomen, beter het vol­gende schrijven.

Zij ging uit eten met haar oud­ers, de kon­ing, en de koningin.

En zo zie je: er mág niet alleen een kom­ma voor en staan, soms móét je het zelfs doen.

Maar het omge­keerde is ook waar. Soms is het beter om de ser­iële kom­ma juist weg te lat­en. Kijk eerst even naar deze zin, waar niks mis mee is.

Zij ging uit eten met een jour­nal­ist, de min­is­ter-pres­i­dent, Mark Rutte, en de koningin.

Hier geeft het stuk­je tussen de tweede en derde kom­ma wat extra infor­matie over wie de min­is­ter-pres­i­dent is. Maar vergelijk dat met de vol­gende zin.

Zij ging uit eten met een jour­nal­ist, de min­is­ter-pres­i­dent, Paul de Leeuw, en de koningin.

Niks aan de hand, zou je denken – de struc­tu­ur van deze zin is iden­tiek aan die van de vorige. Je loopt alleen tegen een kleine prob­leem­p­je aan: Paul de Leeuw is niet de min­is­ter-pres­i­dent. En de zin kan wel die indruk wekken. Daarom kun je die gewraak­te Oxford-kom­ma hier beter weglaten.

Zij ging uit eten met een jour­nal­ist, de min­is­ter-pres­i­dent, Paul de Leeuw en de koningin.

komma-grandma
Oeps…

Maar er is nog meer. Een kom­ma kan zelfs in een en dezelfde zin de beteke­nis veran­deren. Kijk eens naar dit voorbeeld.

De werkne­mers van V&D, die 6% salaris moeten inlev­eren, zijn niet blij.

Hier staat dat álle V&D‑werknemers salaris moeten inlev­eren. De eerste kom­ma is hier geen Oxford-kom­ma, maar een gewone. Maar let op: hij is wel bepal­end voor de beteke­nis. Kijk maar.

De werkne­mers van V&D die 6% salaris moeten inlev­eren, zijn niet blij.

Hier staat dat som­mige werkne­mers salaris moeten inlev­eren, maar niet alle­maal. Zo maakt dat ene kom­maat­je nogal wat uit.

Kor­tom: het is te kort door de bocht om te zeggen dat je op een bepaalde plaats in de zin de (ser­iële) kom­ma “alti­jd wel” of “nooit” moet gebruiken. Let goed op de beteke­nis van de zin en kijk welke vorm de inhoud het beste over­brengt. Of: let goed op de beteke­nis van de zin, en kijk welke vorm de inhoud het beste over­brengt. Wat jij?

Wat vind jij?