Wat is de “gangbare jaartelling”?

Twee weken gele­den keken we al naar het woord decen­ni­um, en naar de vraag wan­neer een decen­ni­um nou pre­cies begint. In het voor­bi­j­gaan zagen we toen al even dat een decen­ni­um (per defin­i­tie) is ingebed in een jaartelling, en dat we het in ons geval hebben over de gang­bare jaartelling.

Maar was is die “gang­bare jaartelling” pre­cies, en welke alter­natieven zijn er eventueel voorhan­den? We zetten de zak­en op een rij.

Het tellen der jaren

Een jaartelling is een won­der­lijk ding. Het is een manier voor de mensen in een bepaalde groep of cul­tu­ur om hun geza­men­lijke geschiede­nis te kwan­tifi­ceren én om die geschiede­nis een start­mo­ment te geven.

Zo bezien heeft een jaartelling dus twee ver­schil­lende doe­len.

De eerste is als een soort lini­aal in de tijd, een kwest­ie van met­ing en dater­ing. Je kunt dan vast­leggen dat iemand 34 jaar gele­den geboren is, dat een con­tract één jaar geldig is, dat een oor­log 80 jaar heeft gedu­urd, dat een regering de komende vier jaar aan de macht mag zijn, etc. Hier heeft de jaartelling een heel prak­tis­che, objec­tieve, admin­is­tratieve rol.

De tweede is meer sym­bol­isch, namelijk: het vast­leggen van het begin­punt van de telling. En dus, als afgelei­de daar­van, het begin van de gedeelde his­to­rie waarmee je je iden­ti­ficeert. Je ziet hier dan ook dat het gekozen moment vaak bij­zon­der rel­e­vant is voor de groep of cul­tu­ur in kwest­ie. Een paar voor­beelden:

  • De Joodse kalen­der begint met jaar van de (ver­meende) schep­ping van de wereld (3761 v.Chr.).
  • De islami­tis­che jaartelling begint met het jaar waarin Mohammed migreerde van Mek­ka naar Med­i­na (622 n.Chr.).
  • De Romeinse kalen­der in de antieke wereld begon met het jaar waarin Rome ges­ticht werd (753 v.Chr.).
  • De chris­telijke jaartelling begint met de (ver­meende) geboorte van Jezus (1 n.Chr.).
  • De Franse rev­o­lu­tion­aire kalen­der begon, na de Franse Rev­o­lu­tie, met het jaar van de sticht­ing van de Eerste Franse Repub­liek (1792 n.Chr.).
  • De boed­dhis­tis­che jaartelling begint met het jaar van de dood van de Boed­dha (543 v.Chr.).

Hoezo gangbaar?

Goed, terug naar de “gang­bare jaartelling”. De zoge­naamde gre­go­ri­aanse jaartelling die we in Europa al eeuwen gewend zijn is die gang­bare jaartelling. Maar deze van orig­ine chris­telijke kalen­der is al lang niet meer voor­be­houden aan die ene religie.

Even een zijstap­je, voor wat con­text:

Als het ene volk leeft op het ene eiland en een ander volk op een heel ander eiland ver weg, dan kun­nen ze pri­ma totaal ver­schil­lende kalen­ders hanteren. Maar als ze han­del met elka­ar gaan dri­jven, over en weer con­tracten afs­luiten, half­bloed­kind­jes pro­duc­eren met ver­jaarda­gen, elka­ars feestda­gen gaan erken­nen… dan zou het wel fijn zijn als ze, voor inter-eiland gebruik, een gemeen­schap­pelijke kalen­der zouden hanteren.

En dat is pre­cies wat er in de echte wereld is gebeurd. In het belang van de inter­na­tionale han­del en poli­tiek zijn gaan­deweg zowat alle lan­den ter wereld overgestapt op de gre­go­ri­aanse jaartelling. Turk­i­je was in 1927 het laat­ste land dat deze kalen­der offi­cieel invo­erde.

Van oud­sh­er is de gre­go­ri­aanse jaartelling zoals je gezien hebt een chris­telijke kalen­der, maar uit respect voor zijn nieuwe inter­na­tionale, seculiere en inter­cul­turele sta­tus wordt hij nu ook de gang­bare jaartelling genoemd.

Overlap

Veel lan­den houden naast de gang­bare jaartelling ook nog een tweede kalen­der aan, vaak om religieus-his­torische rede­nen. Daaraan kun je dan feestda­gen afme­ten zoals een nieuw­jaar of gedenkda­gen.

Een voor­beeld:

De Perzis­che gemeen­schap (bin­nen en buiten Iran) heeft een eigen kalen­der, en hun nieuw­jaar (‘Noroez’) valt elk jaar op de dag van de lente-equinox, wan­neer de dag en nacht even lang zijn. In de gang­bare jaartelling valt het Perzis­che nieuw­jaar op 20, 21 of 22 maart – dat hangt af van het pre­cieze astronomis­che moment van de dag-en-nachtevening. Maar in de Perzis­che kalen­der mar­keert Noroez alti­jd de datum 1 Far­vadin, het equiv­a­lent van ons 1 jan­u­ari.

Nog een voor­beeld:

Som­mige kalen­ders zijn niet gebaseerd op de omloop van de aarde rond de zon, maar op de maan­cy­clus aan de hemel. Zulke maankalen­ders zijn 11 tot 12 dagen kor­ter dan een zon­nekalen­der. Een voor­beeld daar­van is de islami­tis­che jaartelling.

De islami­tis­che kalen­der­cy­clus en de gang­bare jaartelling lopen dus uit de pas, en dat verk­laart dat bijvoor­beeld de feestmaand ramadan (de negende maand) steeds een stuk­je opschuift in het gre­go­ri­aanse jaar. Zo valt ramadan dit jaar in april en mei, maar was dat in 2013 nog juli en augus­tus, ter­wi­jl het in 2029 in jan­u­ari en feb­ru­ari zal vallen.

Voor/na Christus, BC/AD, BCE/CE

Er is ten slotte iets waar we nog niet naar hebben gekeken. Je zag al dat een van de func­ties van een jaartelling is om een startschot te mark­eren voor de geza­men­lijke cul­turele geschiede­nis. Maar daarmee roep je ook een prob­leem in het lev­en, want hoe ga je om met de peri­ode daar­voor?

Voor de Joodse kalen­der is dat makke­lijk: die gaat ervan uit dat de eerste dag van de jaartelling ook meteen de allereer­ste dag ooit was. Voor de meeste andere kalen­ders geldt: er is een peri­ode voor en een peri­ode na de start van de jaartelling.

Onze gang­bare jaartelling is van oud­sh­er een chris­telijke kalen­der, en daar danken we ook de aan­duidin­gen voor Chris­tus (of v.Chr.) en na Chris­tus (of n.Chr.) aan. Voor jaar­tallen na Chris­tus lat­en we die toevoeg­ing meestal weg.

In het Engels was de gewoonte alti­jd om op dezelfde manier before Christ of BC te schri­jven voor jaar­tallen voor Chris­tus, en Anno Domi­ni of AD voor jaren na Chris­tus. Maar dit gebruik is aan het veran­deren.

Steeds vak­er kom je in het Engels in dezelfde rol de aan­duidin­gen BCE en CE tegen: Before the Com­mon Era en Com­mon Era. Dat “com­mon era” heeft dezelfde achter­grond als het Ned­er­landse “gang­bare jaartelling”. Het is een poging om tege­moet te komen aan het feit dat deze kalen­der inmid­dels voor de meeste van zijn gebruik­ers géén chris­telijke jaartelling meer is, maar een inter­na­tionale, seculiere kalen­der.

Deze nieuwe, meer neu­trale benam­ing voor de gre­go­ri­aanse kalen­der­jaren begint inter­na­tion­aal steeds zicht­baarder te wor­den, maar is nog duidelijk in de min­der­heid. Het Engels loopt voorop met de over­stap naar BCE/CE, maar het is nog lang niet zek­er dat dat ook de nieuwe norm wordt. In het Ned­er­lands – iro­nisch genoeg toch een zeer gesec­u­lariseerd land! – is het gebruik van voor en na Chris­tus nog steeds over­duidelijk de stan­daard.

Tip:
Over twee weken vol­gt deel drie in deze kleine serie. Dan kijken we naar de woor­den jaartelling en kalen­der, en of je ze wel zo door elka­ar mag gebruiken als ik hier gedaan heb. Wordt ver­vol­gd!

2 gedachten over “Wat is de “gangbare jaartelling”?”

Wat vind jij?