For your ize only

Een geschreven woord is een com­bi­natie van drie din­gen: beteke­nis, uit­spraak en spelling. Zodra je aan een van die drie gaat sleute­len, kri­jg je een ander woord. Maar de relatie tussen deze drie aspecten is zek­er niet uit steen gehouwen.

Uitspraak en spelling

Tal­en die gebruik­mak­en van een fonetisch alfa­bet ver­schillen enorm van elka­ar in de mate van getrouwheid waarmee spelling en uit­spraak met elka­ar overeenkomen. Miss­chien zijn het Spaans en het Engels wel de polen aan iedere kant van dit con­tin­uüm.

In het Spaans is de relatie schri­jfwi­jze-uit­spraak nage­noeg een-op-een: als je weet hoe een woord klinkt, dan weet je ook hoe het gespeld wordt; en als je een woord op papi­er ziet staan, dan weet je ook wat de uit­spraak is.

In het Engels is er bij­na geen peil op te trekken. Kijk alleen maar naar de uit­gang -ough. In het woord tough rijmt die op bluff; in though rijmt hij op blow; en in through rijmt hij weer op blue.

Eng­lish is indeed weird

Cambridge, Oxford en Amerika

Een andere bek­ende spellingsver­war­ring zijn de vele, vele woor­den in het Engels die eindi­gen op de klank “ize” (op z’n Engels uit­ge­spro­ken). Het zal iedereen die geregeld Engels leest en schri­jft opgevallen zijn dat er van veel van die woor­den twee soorten lijken te zijn: een eindi­gend op -ise en een met -ize aan het eind.

Voor­beelden: realise en real­ize, organ­ise en orga­nize, cus­tomise en cus­tomize.

Hoe zit dat?

Het antwo­ord dat je vaak uit de (te) losse pols hoort komen is: alle -ise woor­den zijn Brits-Engels en alle -ize woor­den Amerikaans-Engels. Maar dat is niet waar.

A Tale of Two Eng­lish­es

Het is inder­daad zo dat de Amerika­nen de vari­ant met de z verkiezen en de ver­sie met de s hoog­stens als alter­natieve spelling erken­nen. Orga­nize dus, geen organ­ise. Aan Britse zijde zijn de menin­gen echter verdeeld, met de twee meest vooraanstaande col­leges, Oxford en Cam­bridge, als voor­man­nen van elk kamp.

Cam­bridge vin­dt dat de s-spelling de voorkeur heeft en Oxford geeft de voorkeur aan de z-spelling. En dat zal nog wel even zo bli­jven, want ze zijn alle­bei oer­con­ser­vatief. In Enge­land kun je dus kiezen voor zow­el real­ize als realise. Bin­nen Groot-Brit­tan­nië heeft de s-vorm meestal de voorkeur, maar inter­na­tion­aal heeft de z-vorm (ges­te­und door alle Amerikaanse woor­den­boeken én de Oxford-clan) duidelijk meer aan­hang­ers.

De een of de ander

Maar de echte ellende begint nu pas. Want niet alle woor­den die eindi­gen op een “ize”-klank hebben twee spelling­vari­anten. Som­mige van deze woor­den wor­den alti­jd met -ise gespeld, en som­mige wor­den alti­jd met -ize geschreven. Niet alleen bij Cam­bridge, maar ook bij Oxford en de Amerika­nen.

Er zijn niet al te veel woor­den die uit­slui­tend met -ize geschreven wor­den. Voor­beelden zijn cap­size en seize en size. Woor­den die alleen met -ise gespeld wor­den zijn er te over:

Super­vise, impro­vise, adver­tise, com­prise, advise, despise, com­pro­mise…

De rest (en dat zijn er heel veel) kent bei­de spellin­gen.

Als je kiest voor de inter­na­tionale spelling en niet zek­er weet met welke cat­e­gorie je te mak­en hebt, zul je dus alti­jd even in een woor­den­boek moeten kijken. Er is echter wel een losse vuistregel: bij­na alle woor­den die twee spelling­vari­anten ken­nen, hebben een zelf­s­tandig naam­wo­ord op -tion (bijvoor­beeld real­iza­tion en orga­ni­za­tion).

Twee uitzonderingen

Ten slotte nog een stel buiten­been­t­jes. Er zijn een paar woor­den, zow­el in de z-spelling als in de s‑spelling, die met een y in plaats van een i geschreven wor­den. En dat zijn paral­yse en analyse – of par­a­lyze en ana­lyze, zo u wilt.

Voor de volledigheid: afgezien van deze twee zijn er nog een hand­vol weten­schap­pelijke ter­men die ook deze vorm ken­nen, zoals hydrol­yse, pyrol­yse en catal­yse. Maar die zul je in het wild niet zo snel tegenkomen, net zo min als hydrolyze, pyrolyze en cat­alyze.

Dit zijn meteen de enige woor­den waar de wegen van Oxford en de Amerika­nen zich schei­den. Oxford houdt hier de s-vorm aan, ter­wi­jl het Amerikaans Engels toch de z-vorm hanteert.

Oh ja…

Nog even mijn wel­ge­meende excus­es aan James. Ik heb zo’n idee dat Her Majesty’s Secret Ser­vice liev­er de -ise spelling gebruikt.

Wat vind jij?